EnergyNewComes.com News Feed

مصرف گاز در ایران بیشتر از مصرف گاز اروپاست

2008-10-21T16:24:47.0000000+03:30

گفتگو:علیرضا زارعی

مدیریت مصرف انرژی و مشکلات پیش روی صنعت نفت در گفتگو با دکتر عمادی

مدیر پژوهش و فناوری شركت ملی نفت ایران

حرکت در مسیر رهایی کشور از اقتصاد تک محصولی و اتکای صرف آن نفت، بدون شک اعتقاد راسخ و عملی به تحقیقات، پژوهش و ساماندهی سرمایه های فکری را طلب می کند. با توجه به موفقیتهای اخیر محققان و پژوهشگران کشور و دستیابی به رتبه های ممتاز در بخشهای مختلف فناوری نفت گاز و پتروشیمی از یک سو و سابقۀ صدسالۀ صنعت نفت در کشورمان از سوی دیگر، دستیابی به اهداف ترسیم شده در افق سند چشم انداز بیست ساله را در بخش صنعت نفت، دست یافتنی نمایان ساخته است. دکتر محمدعلی عمادی، مدیر پژوهش و فناوری شرکت ملی نفت ایران، قریب دو دهه است که علاوه بر حضور و ریاست در پژوهشکدۀ اکتشاف و تولید صنعت نفت، آشنایی کاملی با زوایای مختلف، توانمندیهاو نیازهای بخشهای مختلف صنعت نفت کشور دارد. گفتگوی اختصاصی «تازه های انرژی» با دکتر عمادی، با تشریح چالشهای پیش روی بخش مصرف انرژی در کشور و بیان راهکارهای پژوهشی شرکت نفت شروع شد و ضمن اشاره به موانع ساختاری و لزوم فرهنگ سازی در این زمینه، ایجاد کنسرسیوم تحقیقاتی با شرکتهای بین المللی، وضعیت برداشت از مخازن کشور و تاکید بر پروژه های پژوهشی کاربردی، با تاکید بر عزم عمومی برای مدیریت مصرف انرژی خاتمه یافت که مشروح آن از نظر گرامی شما خوانندگان گرامی می گذرد.

*****

کارکرد پژوهش و تحقیقات در صنعت نفت و گاز ایران را چگونه ارزیابی می کنید؟

از اینکه این روزها بحثهاي تازه اي در حوزۀ انرژي مطرح می شود بسیار خوشحالم و باتوجه به اين اصل كه از نظر دارا بودن منابع نفت و گاز، كشور ما رتبۀ دوم را دارد و حتي اگر اين دو منبع را مشترکاً در نظر بگيريم، ممكن است در مجموع در رتبۀ اول قرار بگیریم، نقش پژوهش و راهكارهايي كه بدين وسيله ارائه مي شود مي تواند در دو پروسۀ توليد و مصرف راهگشاي صنعت نفت باشد.

همانطور كه مي دانيد مخصوصاً در بخش مصرف با چالشهايي روبه رو هستيم. درخواست بالاي انرژي در داخل امري است كه موجب شده است مديريت توليد نتواند نيازهاي حوزۀ مصرف را در داخل برآورده كند. حوزۀ مصرف خارجي به علت اينكه مكانيزم يارانه اي و سوبسيدي ندارد شكل بسيار منطقي تري برخلاف سيستم مصرف داخلي دارد. بنابراين هر چقدر هم تقاضاي مصرف خارجي بالا و همراه با چالشهاي خاص باشد، مشكلات مصرف داخلي به اين شكل غيرمنطقي نخواهد بود. امروزه مصرف گاز داخلي ايران بيشتر از مصرف گاز كل اروپاست. مديريت مصرف داخلي آنچنان اهميتي دارد كه جايگاه پيش بيني شده در سند چشم انداز بيست ساله براي شركت نفت جز با عنايت به مديريت مصرف و تحولات تكنولوژيكي دست يافتني نخواهد بود. ضمن اينكه اگر بخواهيم عقلاني به اين مقصد نگاه كنيم يكي از وظايفمان ديده باني ساير رقباست. ما با مقايسه اي كه بين شركتهاي ملي نفت در سطح جهان انجام داده ايم دريافتيم كه رسيدن به چنين جايگاه هايي مستلزم انواع سرمايه گذاري است.

در حال حاضر بخشهای مختلف پژوهشی در وزارت نفت چگونه عمل می کنند؟

اقدامي كه وزارت نفت طي سالهای گذشته انجام داده، اين بود كه در تك تك شركتهاي زيرمجموعه و مرتبط با حوزۀ نفت، واحدهاي پژوهشي راه اندازي كرده است و عملاً بخشي از بودجه هاي جاري را براي توسعۀ بحث پژوهش در مجموعۀ نفت، گاز و پتروشيمي اختصاص داده است. اين واحدها متصدي بحث پژوهش در حوزه هاي مختلف هستند و سیاستگذاري و جهت دهي تحقيقات را در حوزۀ ملي برعهده دارند كه شامل بخش بالادست، ميان دست و پايين دست مي شود. اينها شامل حوزه هاي عملياتي تحقيق مثل دانشگاه ها، مراكز تحقيقاتي وابسته به آموزش عالي و شركتهاي مشاور خصوصي مي شود. همچنین پژوهشگاه صنعت نفت كه يكي از بزرگترين مراكز تحقيقاتي كشورمان است، به عنوان يك مرکز اجرا كنندۀ تحقيقات کار مي كند. منتها نكتۀ حائز اهميت اين بود كه پژوهشگاه و مؤسسات مشابه آن در جهت اجراي پژوهشهاي كاربردي و مورد نياز صنعت جهت دهی و ساماندهی بشوند.

خوشبختانه با توجه به هدف بخش پژوهش و توسعۀ وزارت نفت كه عملي كردن پژوهشها در جهت بهينه سازي تمامي مسائل مرتبط با نفت و گاز بوده است، در 6-7 سال اخير پژوهشگاه توانسته است 80 درصد ظرفيتش را به پژوهشهاي كاربردي اختصاص دهد. اعم از پايلوت، طرحهاي نرم افزاري و ديگر طرحهايي كه رافع نياز صنعت نفت هستند. همانطور كه مي دانيد R&Dها طبق تعريفي كه دارند چند وظيفه اصلي در فعاليتشان مي گنجد:

1- كاهش ريسك در سرمايه گذاري به منظور اجراي موفق پروژه ها؛

2- كاهش هزينه ها و بالا بردن كيفيت پروژه هايي كه از مجموعه اي مثل پالايشگاه بيرون مي آيند؛

3- كاهش زمان در فرايند ايده تا محصول كه نتيجه اش پيشي گرفتن از ساير رقباست.

ما هم عملاً در همين حوزه ها متمركز شديم و به چند پارامتر توجه كرديم. از جمله در بحث نيروي انساني، چه در حوزه هاي دانشگاهي و تحقيقاتي و چه در حوزه هاي داخلي صنعت نفت، همچنین در بحث نرم افزاري با این هدف پیش رفتیم که نيروي انساني و محققان ما بتوانند با كمترين ريسك، بهترين نتيجه را به دست بياورند.

ما همين الآن در مجموعه خودمان دو كنسرسيوم بزرگ با 5 شركت بزرگ بين المللي داريم. در مجموع در اين 8 سالي كه با دانشگاه ها كار مي كنيم پتانسيلي در مجموعه دانشجوها و استادان كشف كرديم كه بيشترين اثربخشي را در مجموعۀ تحقيقات ما داشتند. ما این افراد را بر اساس عملكردشان شناسايي كرديم. اين افراد با قالبهايي كه ما برايشان تعيين كرده ايم به موشكافي چالشها و مسائلي مي پردازند كه پيش روي صنعت قرار دارد. اينها پروژه هايي هستند كه در دانشگاه ها عملي مي شوند و به اجرا در مي آيند.

يعني يك كميتۀ نخبگان تشكيل شده و يك همكاري پايدار بين شما و آنان وجود دارد؟

بله و به مجموعۀ آن كميتۀ راهبردي مي گوييم. در حال حاضر چندين كميتۀ راهبردي داريم که وظيفۀ نظارت و جهت دهي در دانشگاه ها را برعـهده دارند و ما عملاً يك درصد از بودجۀ جاري و عملياتي را به آنان پرداخت مي كنيم. دايرۀ اول اين طرح دانشگاه هاي درجۀ يك ما هستند مثل شريف و اميركبير و بهشتي و تهران. دايرۀ دوم دانشگاه هاي ديگري هستند كه از نظر علمی اول نيستند و دايرۀ سوم دانشگاه هايي هستند كه از نظر جغرافيايي در حوزه پالايشگاه ها قرار دارند، مثل دانشگاه ايلام كه وسط طرح توسعه ميادين نفتي است يا دانشگاه بوشهر كه با منطقۀ عسلويه همجوار است. يا مثلاً دانشگاه شيراز كه به كل مسائل پژوهشي حوزه نفت و گاز رسيدگي مي كند.

همزمان با فعالیت 9 واحد مستقل R&D در كل شركت، ضمن مشارکت با شرکتهای بین المللی که در ایران مشغول اجرای پروژه هستند، از جمله توسعۀ میادین نفتی، تكنولوژي آنها را در سيستم امروز خودمان نیز مورد استفاده قرار می دهیم. برهمین اساس، يك كريدوري تأسيس کردیم به نام كريدور همكاري و همفكري تا تكنولوژي شركتهاي بين المللي را انتقال دهيم. از چالشهايي كه در شركت ملي نفت با آنها مواجه هستيم بحث ازدياد برداشت است. همانطور كه مي دانيد ما با توجه به میزان ذخاير نفت درجا در ميادين نفتي در كشور بايد بتوانيم میزان مناسبی برداشت كنيم كه اين نسبت در حال حاضر نسبت منطقي اي نيست و بايد بتوانيم آن را به سطح بالاتري برسانيم.

وضعیت فعلی برداشت چگونه است؟

در حال حاضر به طور متوسط چيزي حدود 24 درصد است كه اين ضريب بالايي در مقايسه با ساير كشورهايي داراي چنين منابعي هستند نيست.

از ضريب برداشت كشورهاي ديگر هم اطلاع داريد؟

در بعضي كشورها تا حدود 48 درصد افزايش یافته است و كشورهاي منطقه كه داراي چنين ذخايري هستند حتي تا سطوح بالاتري نيز اين ضريب برداشت را افزايش داده اند. البته پايين بودن ضريب برداشت در كشور ما معلول عوامل مختلفي است. يك علتش اين است كه ما از مراحل سه گانۀ توليد اوليه، ثانويه و ثالثيه عقب هستيم. البته به اين بعد قضيه مي توان مثبت هم نگاه كرد. يعني بايد خود را مجهز كنيم براي بهره برداري از منابع وسيعي كه در آينده با آن مواجه هستيم.

اين 24 درصدي كه به آن اشاره کردید، متوسط ضریب برداشت در کشور است؟

بله. اين 24 درصد متوسط توليد ماست. ما مياديني داريم كه ضريب برداشت از آنها 35 درصد است؛ مثل ميدان اهواز و بعضي ميادين را داريم كه ضريب برداشت 7 درصد دارند که متوسط آن، حدود 24 درصد است كه البته اين تركيب يك پراكندگي دارد. ولي ميادين جديد از جمله ميدان آزادگان، در حالی که گسترۀ نفت درجايشان زياد است ولي نوع سنگ و نوع مشخصات مخزن آنها به شكلي است كه ضريب بازيافت را تا حدود 5 تا 7 درصد و ماكزيمم 10 درصد پايين مي آورد.

در این باره دو موضوع وجود دارد، يكي خود تفاوت ماهوي ميادين با يكديگر است؛ مثل ميدان اهواز كه ويژگي و موهبت خدادادي ميدان به شكلي است كه توليد ميدان بسيار قوي است. در بعضي ميادين هم به علت سختی سنگ میدان، برعكس اين قضيه جاري است. بنابراين بحث عمدۀ من هم روي همين متمركز است كه دوران كشف و استخراج نفت ساده تمام شده يا در حال اتمام است. بنابراين هرچه ما جلوتر مي رويم نفتهايي را بايد از منابع زيرزميني برداشت كنيم كه شرايط سخت تري پيدا كرده است و ما در آينده در بحث استـخـراج با چالـشهـاي جدي تري مواجه خواهیم بود. در این میان، تنها اهرمي كه مي تواند راهگشاي ما باشد، استمداد از فناوريها و تكنولوژيهاي نو است. خوشبختانه با توجهاتي كه در كل كشور به بحث فناوري و پژوهش شده، وضعيت رو به بهبود است. منتها دستگاه هاي اجرايي بايد راهكارهايي براي بهبود هرچه بيشتر و سريعتر وضعيت موجود ارائه كنند. در همين زمینه خوشبختانه در سال جاري رقم بسيار بالايي براي تأمين منابع مالي براي توسعۀ امر تحقيق و پژوهش مشخص كرده اند كه یک درصد بودجۀ عملياتي است و يك درصد بودجۀ عملياتي در كل وزارت نفت چيزي حدود دويست ميليارد تومان خواهد شد. در كنار تأمين مالي، نيروها و مخصوصاً جوانان دانشمند و نخبه اي داريم كه با استفاده از تكنولوژي و فناوري روز، جايگاه ما را در آيندۀ نزديك در منطقه و در كل جهان ارتقا خواهند بخشيد.

كشور ما به عنوان یکی از 5 كشوري كه در منطقۀ خاورميانه بیشترین بشكه هاي نفت دنيا را تأمين مي كنند بايد با استفاده از فناوري در بهره برداري بهينه از اين ثروت ملي رتبۀ اول را در دنيا به دست آورد و بتواند پاسخگوي نسلهاي بعدي در مورد اين ذخاير با ارزش و ملي باشد. بنابراين مهمترين فعالیتی كه در دنياي بين الملل، به خصوص كشورهايي كه داراي ذخاير نفت و گاز هستند مثل نروژ، شاهد انجام گرفتن آن هستيم، پيشرفت روزافزون در سايۀ گسترش پژوهش و فناوری است.

امروزه سرمايه هاي شركتهاي بزرگ نفتي را نه با ميزان نيروي انساني شان قياس مي كنند و نه فقط با ميزان ذخايرشان، بلكه مهمترين ملاك قيمت گذاري و ارزيابي اين شركتها، تكنولوژيهایی است كه در آن شركت وجود دارد و ما نیز چاره اي نداريم جز اين كه همين مسير را طي كنيم. خوشبختانه سازوكارهايي هم كه فراهم شده بسيار اميدوار كننده است.

روند انجام گرفتن کارهای پژوهشی شما چگونه است؟

ما كارفرماي پژوهشگاه هستيم.

يعني خودتان اصلاً كار پژوهشي نمي كنيد؟

نه، همزمان که كارفرما هستیم، در بعضي موارد هم خودمان كار پژوهشي انجام مي دهيم. بخشي از پژوهش را به پژوهشگاه مي دهيم و بخشي را به شركتهاي داخلي و خارجي. در واقع آنها به عنوان بازوهاي ما عمل مي كنند. در حال حاضر چون بودجۀ پژوهشگاه را ما تأمين مي كنيم، بنابراين ما به آنها مي گوييم چه كاری انجام دهند. يعني ضوابط اجراي پروژه ها، سرفصلها و اصول كلي انجام گرفتن آنها برعهدۀ ماست. پروژه هاي ما تا حدی مشخص است، اگر بعضي از كارها را پژوهشگاه بتواند انجام دهد آنها را به پژوهشگاه محول مي كنيم. بعضي كارها هم هستند كه پژوهشگاه مستقيم وارد آنها مي شود و آنها كارهايي اند كه نياز به يك كاتاليزور ندارد. ولي عملاً پژوهشگاه بودجۀ برنامه هاي تحقيقاتي و چارچوب برنامه هايش را از ما مي گيرد.

در صحبتهای قبلی، به دو کنسرسیوم پژوهشی با شرکتهای خارجی اشاره کردید. آیا وضعيت سياسي و تحریمهای اخیر، در همكاري شما با كشورهاي خارجي تأثير مي گذارد يا خير؟

اين وضعيت اتفاقاً براي شركتهای ما مزيت دارد، چون در واقع اين شركتها ساليانه ميليونها دلار پول در اين كنسرسيوم مـی آورند. يعـني ما سـهم خـودمان را مي دهيم و آنها سهم خودشان را می دهند.

در حقیقت يك باشگاه تحقيقاتي ايجاد كرديم متشكل از كشورهايي كه در مسائل ايران متمركز ند. منفعتي كه عايد آنها مي شود این است كه چون بخشهايي از منابع و تكنولوژي مرتبط با آن براي آنها مبهم است، با سرمايه اي كه وارد كشور مي كنند فرصت شناخت منابع و مسائل ما را بهتر و بيشتر پيدا مي كنند و چون نتايج این تحقيقات به روز است، نتایج آن را در جاهاي ديگر دنيا مورد استفاده قرار مي دهند. يعني پول مي گذارند و در عوض از نتايج تحقيقات بهره مند می شود. بدین ترتیب ما نیز سود مي بريم. ضمن کاهش هزينه ها، از تجربيات آنها نیز بهره مند مي شويم.

آقاي دكـتر، شـما در صـحبتهايتان بيشتر بر پروژه هاي كاربردي تأكيد مي كنيد، آيا پروژه هاي بنيادي هم از همين اهميت برخوردار هستند يا خير؟

ببينيد، ما در حوزۀ پروژه هاي پژوهشي يك تقسيم بندي داريم که معمولاً در همه جاي دنيا وجود دارد، منتها با اندكي تفاوت. تحقيقات محض که 15 تا 20 درصد ظرفيت پژوهشگاه را به خود اختصاص داده است. تحقيقــات محض كاربردي كه بلافاصله كاربردي مي شود. تحقیقات كاربردي توسعه اي، كه ابتدا در آزمايشگاه انجام مي گیرد و بعد به مرحلۀ توسعه اي مي رود.

در اوايل صحبتتان اشاره خوبي كرديد به مديريت مصرف و مدیریت توليد، لطفاً در این مورد ضمن بیان توضیحات بیشتر، بفرمایید تاکنون چه پژوهشهايي در زمينۀ مديريت مصرف انجام گرفته است. با توجه به اينكه از یک طرف توليد داخلي كاهش پيدا كرده است و از طرف دیگر مصرف داخلی هم هر سـاله افزایش می یابد، من فكر مي كنم بدون مديريت صحيح مصرف به زودي مشكلات جدي دامنگير كشور خواهد شد و اگر این روند ادامه یابد در چند سال آینده نفتی برای صادرات نخواهیم داشت.

به نكتۀ خوبي اشاره كرديد. ما جزو كشورهاي معدودي هستيم كه توجه به مديريت مصرفمان بسيار كم بوده است يا به شكل شايسته و بايسته اي نبوده است. علت هم به نظر من اين است كه خود را از بزرگترين دارندگان منابع نفتي تلقي كرده ايم كه به اين زوديها منابعمان تمام نمي شود.

همين دیدگاه باعث شده كه متأسفانه امروزه به شكلي بي مبالات و اسراف آميز در حال مصرف انرژي هستيم. درست است كه ما به وفور نفت داريم، ولي بايد فكر نسلهاي آينده هم باشيم. هم به لحاظ شرعي و هم به لحاظ اقتصادي نيازمند يك بازنگري كلي در شيوۀ مصرف انرژي در كشور هستيم.

مديريـت مصـرف يـك اجماع و فرهنگ عمومي مي طلبد. هم در بحث نحوۀ مصرف هم در بحث خودرو، وجود حمل و نقل عمومي و قيمت حاملهاي انرژي كه متأسفانه هيچكدام از آنها در اختيار مجموعۀ وزارت نفت نیست. بنابرايـن وزارت نفت هم خيلي مقصر نبوده است. اگر وضعيت به همين منوال ادامه پيدا كند مقام دومي ما در بحث دارابودن منابع عظيم نفت و گاز از بین خواهد رفت. اگر دومين دارندۀ منابع هرآنچه را تولید می کند به مصارف داخلي اختصاص دهد، نمي تواند به عنوان كشوري موفق در حوزۀ گاز يا ديگر حاملهاي انرژي خودنمایی کند.

گفتگو با رئیس آژانس بین المللی انرژی: هیچ راه برگشتی وجود ندارد

2008-10-19T16:55:51.0000000+03:30

ترجمه: پروین فغفوری

نوبو تاناکا کمتر از یک سال است که رئیس آژانس بین المللی انرژی شده است. تاناکا که ملیتی ژاپنی دارد دوران کاری خود را در مقام کارشناس انرژی در وزارت اقتصاد، تجارت و صنعت در توکیو آغاز کرد و سپس در سفارت ژاپن در واشنگتن مشغول به کار شد و پس از آن، ریاست سازمان توسعۀ همکاریهای اقتصادی (OECD) را برعهده گرفت.

تاناکای 58 ساله، اولین رئیس غیراروپایی آژانسی است که بعد از بحران نفتی در سال 1973، کشورهای مصرف کنندۀ نفت آن را تأسیس کردند که وظیفۀ اصلی آن، متعادل ساختن بازار و قیمت نفت در مواقع اختلال در عرضه است.

پس از ماه ها افزایش قیمت نفت و با شروع روند نزولی قیمتها، اشپیگل در مصاحبه ای با رئیس آژانس بین المللی انرژی، دربارۀ مسائلی از قبیل آیندۀ قیمت نفت، قدرت روزافزون انرژی هسته ای و موجودی نفت جهان با وی به بحث و گفتگو پرداخته است که ترجمۀ آن در پی آمده است.

*********

آقای تاناکا، آیا شما می دانید که پیش بینی سازمان شما دربارۀ قیمت نفت، طی مطالعاتی که از 3 سال پیش انجام گرفته، در سال 2010 چیست؟

خیر، من آن موقع در این سمت مشغول به کار نبودم.

قیمت 35 دلار برای هر بشکه پیش بینی شده بود.

پس ما باید دراین باره اشتباه کرده باشیم.

چرا برآوردهای ناظران بازار نفت، به خصوص آژانس بین المللی انرژی (IEA) با برآورد آنها از رشد قیمت نفت همخوانی ندارد؟

میزان تقاضای نفت خام، به طور چشمگیری در حال افزایش است، به خصوص در بازارهای نوظهوری مثل چین و هند. از طرف دیگر، کشورهای تولیدکننده ظرفیت تولیدشان را به اندازۀ کافی افزایش نداده اند. بازار در مضیقه قرار گرفته و تقاضا بیش از عرضه است.

اما برآوردهای نادرست شما براساس اطلاعات ناموثقی است که به دست شما می رسد، به خصوص از طرف تولیدکنندگان نفتی.

بازار از شفافیت کافی برخوردار نیست، وگرنه بهتر از این می شد کار کرد. به همین دلیل است که ما اخیراً با تمام توان بر روی یک پروژۀ مهم در مورد بهره وری از بیش از 700 میدان نفتی مهم در جهان کار می کنیم. ما می خواهیم به میزان توان بالقوۀ آنها پی ببریم. من خودم به شخصه کنجکاو هستم تا نتیجۀ این مطالعات را بدانم.

آیا شما معتقدید که بتوانید اطلاعات موثقی از تولیدکنندگان نفتی به دست آورید؟

برای ما آسانتر است که این اطلاعات را از کشورهای غیر عضو اوپک مثل ایالات متحده یا نروژ به دست آوریم. بیشتر کشـورها، این اطلاعات را اطلاعات امنیتی تلقی می کنند و به ما اجازۀ استفاده از منابع مطالعاتی یا امکان دسترسی به ذخایرشان را نمی دهند. در چنین مواردی، باید به اطلاعات به دست آمده از کارشناسان نفتی و دیگر شرکتهای خدماتی که در تولید و پالایش نفت خام دست دارند، اکتفا کنیم.

اما خود این کارشناسان هم اغلب اطلاعاتشان را از منابع دست دوم دریافت می کنند.

البته خود ما هم می خواهیم تا کاملاً به اوضاع اشراف داشته باشیم، اما چه کار دیگری می توانیم انجام دهیم؟ این تصمیمی است که کشورهای تولیدکننده گرفته اند و ما تنها می توانیم با دلایل مستدل کارمان را انجام دهیم.

و این بدان معناست که پاسخ به این سؤال کلیدی و مهم هنوز در پرده ابهام باقی می ماند: میزان موجودی نفت جهان چه مقدار است؟

با وجود تمامی نواقص و کمبودها، من فکر می کنم سازمان جهانی انرژی هنوز می تواند در این رابطه به اطلاعات دقیقی دست یابد. ما باور داریم که هنوز منابع کافی برای تولید نفت تا سال 2030 وجود دارد. موضوع اصلی در روی زمین است؛ کشورهای تولیدکننده، به قدر کافی برای کشف ذخایر جدید سرمایه گذاری و امکانات قدیمی خود را به روز نکرده اند. این باعث نگرانی ماست.

نتیجۀ این کار چیست؟

ما متوجه شده ایم که حجم تولید به سرعت در حال کاهش است. طبق پیش بینی ما، حجم میدانهای نفتی در سرتاسر دنیا هر ساله به میزان 5 درصد کاهش می یابد و به این معناست که هر ساله ما برای جبران این کاهش به 5/3 میلیون بشکه در روز تولید اضافه نیاز داریم. درست در همین زمان، تقاضا برای نفت روزانه یک میلیون بشکه در روز افزایش دارد. این عدم توازن، به ما نشان می دهد که بازار با چه تنگنایی روبه رو است و فاصلۀ بین عرضه و تقاضا روز به روز بیشتر می شود.

آیا امکان گسترش عوامل مخل کنندۀ عرضۀ نفت وجود دارد؟

همچنانکه ما متوجه شده ایم، در وضعیت موجود، حتی یک اختلال جزئی در تولید نیز ممکن است باعث به وجود آمدن بی ثباتی در قیمت نفت شود؛ مثل اعتصاب کارگران در نیجریه. به همین دلیل است که برای ما روابط نزدیک با تولیدکنندگان از اهمیت ویژه ای برخوردار است. من اغلب با دبیرکل اوپک عبدالله سالم البدری و رئیس اوپک، شکیب خلیل یا وزیر نفت عربستان سعودی، علی آل نعیم، گفتگو و مذاکره دارم و اغلب در مواقع اضطراری، 24 ساعته با هم در تماس هستیم.

طی چند هفتۀ اخیر، قیمت نفت تا حدودی کاهش یافته است. آیا این بحران، ممکن است به خوبی پشت سر گذاشته شود؟

ما در ارزیابیهای خود بسیار بادقت و محتاطانه عمل می کنیم. طبیعتاً متوجه شده ایم که تقاضا برای نفت خام در ایالات متحده رو به کاهش است در حالی که عربستان سعی می کند تا تولید روزانه خود را تا 5/2 میلیون بشکه در روز افزایش دهد. چنین عواملی در قیمـت نفت تأثیر می گذارند. ما انتظار داریم تا بازار طی یکی دو سال آینده به ثبات برسد. اگرچه ممکن است شرایط دوباره بحرانی شود یا قیمت نفت، همانطور که 10 سال پیش هم تجربه کردیم، به زیر 20 دلار در هر بشکه برسد.

شما این کاهش شدید را نمی پذیرید؟

ما در دورانی زندگی می کنیم که قیمت انرژی بالاست و هیچ راه برگشتی هم وجود ندارد. اگر می خواهیم از وقوع بحران در آینده جلوگیری کنیم کشورهای تولیدکننده باید به خوبی به وظایف خود عمل کنند و ظرفیت تولیدشان را به طور چشمگیری افزایش دهند.

کشورهای عضو اوپک، ماهیتاً به دلیل اینکه به میزان قابل ملاحظه ای ذخایر نفتی دارند می توانند بار این تولید اضافی را به دوش بکشند.

بله، تنها کشورهای عضو اوپک می توانند توان ظرفیتشان را به میزان زیاد افزایش دهند.

کشـورهای حاشیه خلیج فارس، تلاش زیادی می کنند تا پالایشگاه های خود را توسعه دهند. در این صورت، این منطقه نه تنها از نظر تولید نفت، بلکه در زمینۀ تولید فراورده های نفتی مثل گازوئیل و نفت سوختی نیز پیشرو خواهد بود. آیا این کار باعث وابستگی زیاد دنیا به کشورهای عضو اوپک نخواهد شد؟

درست است. با وجود این، تمامی این سرمایه گذاریها منطقی و قابل قبول است. متأسفانه، کشورهای مصرف کنندۀ غربی در مدرنیزه کردن بخشهای پالایشی خود ناموفق بوده و بسیار پرهزینه عمل کرده اند. اگر در آینده کشورهای تولیدکنندۀ دیگری می خواهند تا مراحل پالایش را خود انجام دهند، مانعی وجود ندارد، ما قبلاً به آن کشورها وابسته بودیم، اما الآن دیگر برایمان مهم نیست که آنها تنها عرضه کنندۀ نفت خام یا فراورده های آن باشند.

با وجود این، هستند کشورهایی که دموکراتیک نیستند و از نظر سیاسی تمایل دارند تا بی ثبات باشند.

دقیقاً به همین دلیل است که من فکر می کنم چنین کشورهایی، نه تنها باید نفت را تولید کنند، بلکه باید پالایش آن را هم خودشان انجام دهند. از این طریق، این کشورها نه تنها اقتصادشان، بلکه صنعت پتروشیمی را نیز توسعه خواهند داد. حتی بعضی از این کشورها به انرژیهای جایگزین نیز متوسل شده اند مثل عربستان سعودی که روی تکنولوژی خورشیدی، سرمایه گذاریهای هنگفتی انجام داده است.

شما تصویر بسیار دوستانه ای از این کشورها برای ما ترسیم می کنید. اما خود این کشورها، رهبران تند و تیزی مثل رئیس جمهور ایران یا چاوز، رئیس جمهور ونزوئلا، دارند که اظهارات تند آنان به منزلۀ تهدیدی برای قیمت نفت است.

همیشه مسائل سیاسی در قیمت نفت تأثیرگذار بوده است. هنگـامـی کـه ایـن سیاستمداران، اظهاراتی بیان می کنند، تأثیر آن تنها برای چند روز است. اما وقتی آژانس بیانیه ای ارائه می دهد، تأثیر آن طولانی مدت است.

چنین کشورهایی باید از قیمت بالای نفت خوشحال باشند. تجارت این کشورها به دلیل کمبود سوختهای فسیلی روبه رشد است در حالی که شهروندان و تجار کشورهای دیگر به دلیل قیمت بالای انرژی، شانه خم کرده و فریادشان رو به آسمان است. به نظر شما، اقتصاد جهانی از چه جهات دیگری از قیمت بالای نفت آسیب می بیند؟

برای این سؤال شاخصی وجود دارد که اقتصاددانان به آن بار نفتی می گویند و مشخص کنندۀ رابطۀ بین هزینۀ یک کشور در نفت خام و تولید ناخالص داخلی آن است. این ارزش به طور نگران کننده ای به خصوص در کشورهایی مانند تایلند و ویتنام که هیچ تولید مهمی ندارند، افزایش یافته است. در بعضی از کشورها برای سوخت یارانه پرداخت می کنند. اما امروزه به دلیل قیمت بالای آن، پرداخت یارانه قطع شده است و تنها به این امیدند تا شهروندانشان در مصرف انرژی صرفه جویی کنند.

آیا این کار باعث بهبود شرایط بازار نفت می شود؟

تنها ممکن است در محدودیت تقاضا تأثیری بگذارد.

بحران اخیر قیمت نفت با بحران سال 1970 چه تفاوتهایی دارد؟

در سال 1973، اوپک تولید نفت را به دلایل سیاسی کاهش داد، در نتیجه قیمت نفت افزایش یافت. امروز، تقاضای بیش از حد باعث به وجود آمدن بحران شده است و بار اضافی را به دوش اقتصاد جهانی انداخته است. ما کاملاً آمادگی مواجهه با این بحران را نداشتیم و ضروری است تا به دنبال راه حلی برای رفع آن باشیم.

این راه حلها چیست؟

ما مصرانه مسئلۀ انتشار CO2 را که کشورهای صنعتی نیز با آن موافق اند، پیگیری می کنیم. این کار نه فقـط بـرای شرایط جـوی مهـم است، بلکه به امنیت انرژی هم کمک می کند. ما در آژانس مشغول کار بر روی پـروژه ای هستیم تا بتوانیم تا سال 2050 انتشار CO2 را به نصف برسانیم. این کار باعث کاهش تقاضا در حدود 27 درصد می شود. مسئلۀ مهم در این پروژه، حفظ و حراست از انرژی، استفاده از انرژیهای جایگزین مثل انرژی خورشیدی، بادی و هیدروالکتریک است و باید به طور جدی به مسئلۀ انرژی هسته ای نیز فکر کنیم.

پیشنهاد شما چیست؟

براساس برآورد ما، برای دستیابی به اهدافمان، باید هرساله 17500 توربین بادی و حدود 32 نیروگاه هسته ای در جهان ساخته شود. 55 نیروگاه گازی و ذغالی نیز باید فیلترسازی و تجهیزات جداسازی CO2 در آنها مستقر شود. اخیراً هر ساله یک یا دو نیروگاه هسته ای ساخته می شود. اما زمان آن رسیده است تا هر ساله 30 رئاکتور هسته ای به کار گرفته شود. چرا ما قادر نیستیم این کار را انجام دهیم؟

شاید به این دلیل که متصدیان امر دسترسی به سوخت ندارند؟

همکاران ما در آژانس انرژی اتمی در وین به ما اطمینان داده اند که در این زمینه هیچ مشکلی وجود ندارد و ما به قدر کافی اورانیوم در اختیار خواهیم داشت. در حقیقت، کمبود ما در زمینۀ کارشناسان آشنا به این مسائل است.

در آلمان، در مورد انرژی هسته ای با شک و شبهه برخورد می شود. شاید دلیل این امر مسائل امنیتی باشد.

من می دانم که در آلمان هنوز شبهاتی در این زمینه وجود دارد. وظیفه ما جمع آوری اطلاعات و پیش بینی فاکتورهای مؤثر در وقوع خطر است. با وجود این اطلاعات، هر کشوری می تواند در این زمینه خود تصمیم گیرنده باشد.

اما موضع شما مشخص است.

بدون انرژی هسته ای، امکان به نصف رساندن انتشار CO2 تا سال 2050 وجود ندارد. خود آلمانها هم این را می دانند.

گفتگو با رئیس کمیسیون ویژۀ مجلس دربارۀ حذف یارانه های انرژی

2008-10-19T16:14:37.0000000+03:30

گفتگو: اعظم ویسمه

پس از قرائت اولين گزارش کميسيون ويژۀ طرح تحول اقتصادي مجلس شوراي اسلامي توسط سيدکاظم دلخوش، مخبر کميسيون و تأکيد بر پرهيز از شتابزدگي در اجرا از سوي دولت، جمع بندي گزارش در 10 بند انجام گرفت که مشروح آن در صفحات 14 و 15 ارائه شده است.

گفتگوي اختصاصي ماهنامۀ «تازه هاي انرژي» با غلامرضا مصباحي مقدم، رئيس کميسيون ويژۀ طرح تحول اقتصادي، مطابق قرار قبلي و پس ارائۀ گزارش کميسيون ويژه در صحن علني مجلس شوراي اسلامي با اين توضيح از جانب وي آغاز شد:

«طبق توافقات صورت گرفته با دولت، هر اقدامي در زمينۀ اجراي طرح تحول بايد با اجازۀ مجلس و ارائۀ لايحه از سوي دولت باشد...»

     آقاي مصباحي مقدم، نتيجۀ آخرين جلسه مشترک کميسيون ويژه با دولت چه شد؟
    قرار شد اصلاحاتي که نمايندگان پيشنهاد کردند در لايحۀ پيشنهادي دولت اعمال شود تا در اختيار نمايندگان قرارگيرد.
    لايحۀ طرح تحول در دولت تهيه شده است؟ قرار است چه محورهايي در لايحه لحاظ شود؟
    اين لايحه هنوز در خود دولت هم تهيه نشده است. آنچه قطعي است، لايحۀ هدفمندکردن يارانه هاست که بخشي از طرح تحول است. بنابراين پيش نويس آن لايحه در اختيار نمايندگان قرار مي گيرد و اين قابل انتشار و استناد نيست. ما از تعامل مثبت دولت که اولاً به مجلس لايحه ارائه مي کند و ثانياً در تدوين اين لايحه از کميسيون ويژه کمک مي خواهد استقبال مي کنيم.
    بحث نقدي کردن يارانه ها يا حذف يارانه هاي بخش انرژي به چه صورت در طرح تحول اجرا خواهد شد؟
    همانطور که در گزارش کميسيون ذکر شد، تاکنون دولت در بخش يارانه ها سه مدل غيرقطعي اجرايي در ارائۀ طرح تحول اقتصادي به مجلس ارائه کرده که اين مدلها با سؤالات بسيار اعضاي کميسيون ويژه روبه رو شده است.
بحث مربوط به يارانه ها در کميسيون ويژه نيمه کاره و هنوز به نتيجه قطعي نرسيده است. کليات بخش اصلي طرح تحول اقتصادي، يعني هدفمند كردن يارانه‌ها، مورد قبول و استقبال مجلس است؛ اما دغدغۀ مهم نمايندگان چگونگي اجراست. اجراي اين محور بايد به گونه‌اي باشد كه كمترين آسيب را براي قشرهاي ضعيف و آسيب پذير جامعه داشته باشد و كاهش قدرت خريد آنان را جبران كند. بايد بررسي کرد که آيا اين اثر تورمي ناشي از هدفمند کردن يارانه ها مورد مطالعۀ دولت قرار گرفته است؟ اگر پاسخ مثبت است، دولت بيان کند چگونه مي خواهد با آثار تورمي آن برخورد کند؟
    ممکن است راجع به روشهاي پيشنهادي براي حذف يارانۀ انرژي و هدف دولت از اين اقدام توضيح دهيد؟
    اين بحث هنوز در کميسيون نيمه کاره است و به نتيجۀ قطعي نرسيده است، يعني نمايندگان براي هر مدل حرفها و سؤالات بسياري دارند. در بحث هدفمند كردن ‌و‏‌‏ آزاد كردن يارانه‌‏ها، به ويژه در مقولۀ انرژي و در تحول ساختار توزيع‌‏، بحث حذف واسطه‌‏ها را خواهيم داشت. حذف واسطه‌‏ها، كاهش قيمت تمام شده براي مصرف كننده و حصول سود بيشتر براي توليدكننده از نتايج اجراي اين طرح است.
    ارزيابي‌ كلي شما در مقام رئيس كميسيون اقتصادي مجلس و رئيس كميسيون ويژه از طرح تحولات اقتصادي مطرح شده توسط دولت چيست؟
     طرح تحولات اقتصادي دولت داراي 7 محور اصلاح نظام توزيع كالا و خدمات، بانك، بهره وري، هدفمند كردن يارانه‌ها، اصلاح پولي، گمرك و ماليات است و قسمتهايي از كار كه تاکنون به ما ارائه شده است، به نظر قابليت اجرا دارند. در بخش ماليات، تصميم دولت براي اجراي نظام مالياتي طرح بسيار خوبي است و احساس اعضاي كميسيون ويژه اين بود كه مي‌توان در اين زمينه به خوبي با دولت همراهي كرد.
در بخش گمرك نيز مجلس از تحولات اين بخش براي كارامد كردن گمرك، الكترونيكي كردن كار، كدگذاري و شناسايي كالاها و ديگر اصلاحات استقبال مي‌كند.
     سومين طرح، ساماندهي نظام توزيع كالا و خدمات است كه آن نيز مورد استقبال نمايندگان قرار گرفت، بدين معنا كه توزيع كالا از شكل سنتي به شكل مدرن درآيد، قيمت كالاها شفاف شود و رده‌بندي كالاها نيز در اختيار مردم قرار گيرد، امكان تجارت الكترونيك فراهم شود و امكان نظارت وزارت بازرگاني بر پروسۀ توزيع كالا فراهم آيد. ساير محورهاي طرح تحول اقتصادي دولت براي كميسيون از شفافيت برخوردار نيست و مباني اين محورها براي كميسيون مطرح نشده است.
     يکي از نگرانيهاي موجود، افزايش تورم با اجراي طرح تحول است. آيا به نظر شما اجراي اين طرح، نرخ تورم را افزايش نمي دهد؟
    اجراي طرح تحول اقتصادي قطعاً تورم‌‏زاست و تورم جديدي در سيستم اقتصادي كشور ايجاد مي‌‏كند كه تنها با حذف يارانه‌‏هاي انرژي، چيزي بيش از 50 درصد تورم جديد را تجربه خواهيم كرد. اين تورم، يك اثر مستقيم و يك اثر تورمي غيرمستقيم در قيمت فراورده‌‏هاي انرژي‌‏زا خواهد داشت؛ مثلاً با افزايش قيمت سوخت، هزينه‌‏هاي حمل و نقل و ساير كالاها و محصولات مانند ميوه، مصالح ساختماني و... نيز گران مي‌‏شود که‏ مربوط به آثار رواني است و معمولاً جامعه را با دو نوع آسيب مواجه مي‌‏سازد.
يكي از صدمات مربوط به افزايش قيمت‌‏هاست، اما بخش ديگر، از انتظارات تورمي ناشي مي‌‏شود. به طوري كه مردم در قبال افزايش قيمت برخي كالاها، انتظار افزايش قيمتهاي ديگر را دارند كه اين تبعات بدي را متوجه مردم مي کند كه نبايد از آنها غافل شد.
    اجراي طرح بايد با همکاري مجلس و كميسيون ويژه باشد، بنابراين اجراي آن نبايد شتابزده انجام گيرد. در ملاقات مشترک مجلس و دولت هم صحبت از اين بود که دولت علاقه مند است با سرعت مشکلات اقتصادي را برطرف کند، اما سرعت در اجرا و عمل، غير از سرعت در مطالعه و بررسي نتايج و عواقب طرح است.
    آيا همانطور که آقاي احمدي نژاد گفته اند، اين طرح در نيمۀ دوم سال اجرا مي شود؟
    نمي توانم پيش بيني كنم، چراكه ما هنوز ابعاد مختلفي از طرح را مورد بررسي قرار نداده ايم. اگر در مورد روش اجرا به نتايج مثبت برسيم، با طرح موافقت خواهيم كرد و درغير اين صـورت تـا رسيـدن بـه نـتايـج مطلوب، موافقت خود را اعلام نخواهيم كرد.

یارانه بنزین در گفتگو با وزیر اقتصاد: هنوز هیچ چیز مشخص نیست

2008-10-19T15:23:59.0000000+03:30

گفتگو: علی حق

از روزى كه سيد شمس الدين حسينى به عنوان دبير كارگروه طرح تحول اقتصادى از رئيس دولت حكم گرفت و نام و تصويرش در رسانه ها آمد تا روزى كه او ناباورانه بر صندلى وزارت اقتصاد در ساختمان قديمى باب همايون تكيه زد، فقط چيزى نزديك به يك ماه طول كشيد و شايد او را بتوان به جرئت مصداق مثل«رفتن ره صدساله در يك شب» دانست.

مهمتر آنكه شمس الدين حسينى در همان مدت كوتاه چنان اعتماد رئيس دولت را جلب كرد كه او حاضر شد تا حسينى را به جاى شاگرد محبوب معاون اول بنشاند. به نظر مى رسد تسلط حسينى بر آنچه قراراست دولت در آينده به مرحلۀ اجرا درآورد، رئيس دولت را مجاب كرده است تا كارشناس طرح تحول را به بالاترين مقام در وزارت امور اقتصادى و دارايى ارتقا دهد.

از گفته ها و اظهارنظرهاى جسته گريخته نيز چنين برمى آيد كه شمس الدين حسينى در مقام وزارت امور اقتصادى و دارايى، آگاهترين فرد كابينه به طرحى است كه عنوان انقلاب اقتصادى ايران لقب گرفته است. او چه در مقام كارشناس و پس از آن، دبير كارگروه طرح تحول اقتصادى و حال چه در جايگاه وزير اقتصاد و مجرى اصلى اين طرح، بيشترين اطلاعات از جزئيات آن را دراختيار دارد و على القاعده بايد مطلع ترين و مناسب ترين مسئول دولتى براى پاسخگويى به سؤالات و ابهامات پيرامون اين طرح باشد، اما گفتگوى كوتاه با او البته هنگام خوردن شام كه در ادامه مى خوانيد، نشانى از آن نداشت كه حتى او نيز نسبت به آنچه قرار است در اقتصاد ايران اتفاق بيفتد، آگاه باشد.

يا حسينى ترجيح داد تا اسرار اين طرح همچنان «مگو» باقى بماند، يا اينكه براساس همان نگرانى همگانى، تقريباً هيچ كس نمى داند اين طرح چه ابعادى دارد و چه تغييراتى در اقتصاد ايران به همراه خواهد داشت!

هرچه هست، همان اظهارنظرها و روايتهاى پراكندة مسئولان مختلف دولتى و مشاوران پرشمار رئيس دولت است كه «كلاف پيچيدۀ» طرح تحول اقتصادى را كامل نكرده است.

روايت و اظهارنظرهاى وزير اموراقتصادى و دارايى دولت نهم دربارۀ اين طرح، بيش از آنكه سخنان كارشناسى از جنس اقتصادى باشد، سخنان سياستمدارانۀ يك وزير اقتصاد است و به نظر مى رسد شمس الدين حسينى در گذر يك ماهه از كارشناسى يك طرح تا نشستن بر صندلى وزارتى به بلنداى اقتصاد ايران، به خوبى درس وزارت را آموخته است.

     طرح تحول بانكها شامل چه ابعادى است، آيا مسائلى مثل موانع فعلى خصوصی سازى بانكها با اجراى اين طرح حل میشود؟
     در خصوص مشكلات سيستم بانكى، لايحه هاى تقديم مجلس مى كنيم كه در هيئت محترم وزيران به تصويب رسيده است. اين لايحه به تجهيز منابع سيستم بانكى بسيار كمك میكند. در واقع اين امكان فراهم میشود كه منابع مورد نياز سيستم بانكى تأمين شود. وقتى منابع سيستم بانكى تأمين شوند، قطعاً قدرت اعطاى تسهيلات بانكها افزايش پيدا م ىكند. با افزايش قدرت تسهيلا ت دهى بانكها، ما میتوانيم شاهد تجهيز منابع مالى مورد نياز بنگا ههاى اقتصادى باشيم.
     بحث توسعۀ بانكدارى الكترونيك و رفع مشكلات اين سيستم هم در اين طرح ديده شده است؟
     از طرف ديگر يكى از مباحثى كه شما به خوبى به آن اشاره كرديد، اين است كه بانكدارى الكترونيكى عمق و تنوع كمى در كشور ما دارد. از آنجايى كه اين موضوع هم يكى از محورهاى طرح تحول اقتصادى قرار گرفته است، مى كوشيم تا با همكارى دوستانمان در بانك مركزى و تلاش مديران و كاركنان زحمتكش سيستم بانكى آن را پيش ببريم. من فكر مى كنم فضاى همراه با مودتى فراهم شده تا كارها انجام گيرد. همكارى خوبى كه نمايندگان مجلس با دولت داشته اند و رأى اعتماد قاطعى كه به من دادند، از نكات مثبتى است كه ما در دولت به آن اتكا داريم تا طرح تحول اقتصادى را كاملاً اجرا كنيم.
     به نظر شما طرح تحول اقتصادى تا پايان امسال اجرا میشود؟
     بله، بخشهايى كه در حال اجراست و بخشهاى جديدى از طرح هم در نيمۀ دوم سال اجرا مى شود.
     بخش هدفمند كردن يارانه ها چطور، آيا اين موضوع تا آخر امسال اجرا میشود؟
     البته اين بخش از طرح نياز به بررسى بيشتر دارد، ولى تا حدودى تا پايان سال اجرايى مى شود.
     يعنى تا پايان امسال شاهد واقعى شدن قيمت بنزين خواهيم بود؟
     واقعى شدن قيمت بنزين يعنى چه؟ منظورتان را نمى فهمم.
     منظورم اين است كه يارانۀ بنزين تا پايان امسال حذف خواهد شد و بنزين به قيمت وارداتى عرضه مى شود؟
     هنوز معلوم نيست. براى اين منظور قرار است كه سبدى از فراورده هاى انرژى تهيه شود كه يارانۀ آنها تا پايان سال حذف خواهد شد.
     بنزين هم در اين سبد قرار میگيرد؟
     هنوز معلوم نيست.
     پاسخ شما به اين منزله است كه هنوز كار مطالعاتى طرح تمام نشده و طرح خيلى كارشناسى شده نيست؟
     كار كارشناسى طرح تحول اقتصادى از دو سال پيش شروع شده و اتفاقاً بخشهايى از آن قبلاً اعلام شده بود. من از شما سؤال مى كنم كه طرح تحول رفتار بانكها كى اعلام شد؟
دو سال پيش بود.
طرح تحول بيمه ها كى اعلام شد؟
يك سال پيش، اما شما گفتيد كه دو سال پيش تازه مطالعات طرح شروع شده، پس اين طرحها فقط اسمى بيشتر نداشتند. كما اين كه تاكنون شواهد اجرايى آنها بروز نكرده است.
اتفاقاً بسيارى از آنها هم اجرا شده است. ما اين اجزا را اخيراً در قالب طرح تحول اقتصادى اعلام كرديم.
خود شما از چه زمانى از وجود چنين طرحى مطلع شديد؟
بنده از دو سال پيش در مقام كارشناس از طرح مطلع بودم و از حدود يك سال پيش، در طرح مشاركت داشته ام.
طرح بسيار جامع و كاملاً داراى ابعاد كارشناسى است كه ابعادش را در آينده بيشتر توضيح مى دهيم و امكان مصاحبۀ بيشترى در اين خصوص با شما خواهيم داشت.

امریکا مصمم بود به ایران حمله کند

2008-09-20T15:34:24.0000000+03:30

نفت و امنیت ملی
در گفتگو با دکتر محسن رضایی،
دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------آرش حسن نیا

شنیدن سخنان دکتر محسن رضایی دربارۀ نفت و امنیت ملی از آن بابت اهمیت دارد كه او با اینكه سالهاست كسوت نظامی را از تن بیرون كرده، ‌اما در مهم‌ترین دوران نظامی‌گری سه دهۀ گذشته، فرماندهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را برعهده داشته و یكی از شوكهای جهانی در بازارنفت را كه «جنگ نفت‌كشها» لقب گرفته، از نزیك لمس كرده ‌است.

دکتر محسن رضایی این روزها در كسوت سیاستمداری كه دبیری مجمع تشخیص مصلحت نظام را برعهده‌ دارد، حرفهایی از جنس ملاحظات اقتصاد و سیاست می زند؛ به ویژه آنكه پس از ورود مجمع به بحث نحوۀ هزینه‌كرد درآمدهای نفتی، صحبتهای وی از نفت و امنیت ملی می تواند مجموعه‌ای از ملاحظات اقتصادی، سیاسی، نظامی و امنیتی را یکجا به همراه داشته باشد.

*****

این روزها مقامات نظامی و سیاسی كشور بیش از هر زمانی بر اهمیت تنگۀ هرمز به عنوان ابزاری برای تأمین امنیت ملی ایران تأكید می كنند. اظهاراتی كه اتفاقاً قیمت نفت را با نوسان روبه رو می‌سازد. به اعتقاد شما استفاده از تنگۀ هرمز آنگونه كه شاهد آن هستیم چقدر ممکن است امنیت ملی را تأمین و منافع ملی را حداكثر كند؟

تنگۀ هرمز بیشترین تأثیر را در اقتصاد و امنیت جهانی برعهده دارد، اولاً بخش قابل توجهی از نفت و انرژی مصرفی دنیا از این تنگه عبور می كند، لذا هر حادثه و اتفاقی در این تنگه بیفتد، صنعت و اقتصاد دنیا را تحت تأثیر قرار می دهد.

از طرفی دیگر قیمتهای نفت در قیمتهای جهانی اثرگذار است و بر همین اساس هر اتفاقی در تنگۀ هرمز بیفتد بی‌واسطه در قیمتهای نفت اثر می گذارد که در نهایت، نوسانات قیمت نفت می تواند قیمت سایر كالاها و خدمات در جهان را با نوسان روبه رو كند.

بر این اساس می توان نتیجه گرفت كه نوسانات قیمتها و صنعت به وضعیت تنگۀ هرمز بستگی دارد یا اینكه به طور كلی بگوییم وضعیت صنعت، تجارت و اقتصاد جهانی به طریقی با سرنوشت تنگۀ هرمز گره خورده است، یعنی هر حادثه‌ا‌ی که در تنگۀ هرمز اتفاق بیفتد تجارت و اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد كه چنین موقعیت و وضعیتی را در هیچ كجای دنیا سراغ نداریم.

از سوی دیگر این تنگه عمدتاً در اختیار ایران است چراكه نزدیك به 90 درصد ساحل تنگۀ هرمز در اختیار ماست و حداكثر بیست درصد از ساحل تنگۀ هرمز در اختیار دو كشور عمان و امارات متحدۀ عربی است و در واقع تنگۀ هرمز تحت سلطه و تسلط ایران است.

از این مقایسه‌ها می توانیم به این جمع‌بندی برسیم كه ایران می تواند تجارت، صنعت و به طور كلی اقتصاد جهان را تحت‌تأثیر خود قرار دهد. با اراده و تصمیم ایران می توان در این حوزه‌ها ثبات یا ناامنی را خنثی کند.

از اینجا می توان به نقش مهم ایران در ثبات و امنیت یا ناامنی تجارت و اقتصاد بین الملل از طریق تنگۀ هرمز پی برد.

اما اقتصاد ما تك‌محصولی است و تمام سلولهای اقتصاد ما نفتی است. همان‌قدر كه می توانیم در قطع یا كاهش و افزایش عرضۀ نفت به بازارهای جهانی مؤثر باشیم و از ابزار بازار نفت در جهت اهداف خود استفاده‌كنیم، هر نوع اخلال در فروش و عرضۀ نفت ایران می تواند به معنای فلج‌شدن اقتصاد ایران باشد. در واقع اقتصاد ایران در شرایط دوگانه‌ای قرارگرفته است، این پارادوکس را چطور می‌توان به نفع منافع ملی و در راه تأمین امنیت ملی پیش‌برد؟

در حال حاضر ایران به خوبی از این موقعیت استفاده می‌كند و در واقع سوءاستفاده‌ای از این موقعیت نكرده و نمی‌كند كه منجر به زیان دیدن آن شود، ‌چراكه سوءاستفاده از این موقعیت به زیان ایران خواهد بود.

اگر ایران از این موقعیت در دفاع از خود استفاده كند، زیانی متوجه كشور نیست. زیرا كسی كه آمده و ناامنی را در منطقه ایجاد كرده با تمام دنیا روبه رو خواهد شد. یعنی اگر امریکاییها یا اسرائیلیها منطقه را ناامن كنند و ایران در دفاع از خود واكنشی نشان دهد، طرف آنها فقط ایران نیست بلكه تمام دنیا طرف آنها خواهند بود.

اگر ایران آن زمان دست به اقدامی بزند در دفاع از خود آن اقدام را انجام داده و به تعبیر دیگر مهم این است كه چه كسی حادثه را آغاز می كند. اگر امریکاییها و اسراییلیها شروع كننده باشند با تمام دنیا طرف هستند اما ایران هیچ‌گاه شروع‌كننده نبوده و نخواهد بود.

اما در عرصۀ گفتمانی این طرفهای ایرانی هستند كه شروع كرده‌اند، اتفاقاً آنها بسیار محافظه‌كارانه دربارۀ اخلال در روند عرضه و تولید نفت صحبت می كنند. تكرار مداوم بستن تنگۀ هرمز و تهدیدهایی از این جنس همان شروع‌كردن ماجرا تلقی نمی شود؟

نه، دفاع ما در تنگۀ هرمز و خلیج فارس برای ثبات و امنیت خلیج‌فارس است، ‌اگر به ما حمله‌ای بشود و ما پاسخی ندهیم، ثباتی در منطقه ایجاد نمی كند، با دفاع و عكس العمل ماست كه ثبات و امنیت مطرح می‌شود. لذا اگر ما از موضع دفاع از تنگۀ هرمز و امنیت و ثبات در منطقه حركت كنیم، كسی را تهدید نکرده ایم. گفتمان ما،‌گفتمان ثبات است. ما با هر كسی كه بخواهد ثبات منطقه را به هم بزند مقابله می‌كنیم و از امنیت منطقه دفاع می كنیم. مقابلۀ ایران یك مقابلۀ دفاعی و ایجادكنندۀ ثبات و امنیت در منطقه است.

آقای رضایی، اساساً شما هم با این تحلیل موافق هستید كه ابزار صدور و فروش نفت به طور بالقوه یك ابزار كارآمد برای حداكثر كردن امنیت ملی ایران به شمار می‌آید، یا اینكه از اساس استفادۀ ابزاری از نفت برای تأمین امنیت ملی ایران را نفی می كنید؟

برای ما مسئلۀ فروش نفت مهم است،‌ البته صدور نفت برای جامعۀ جهانی هم مهم است چرا كه ما هم بخشی از اقتصاد جهانی هستیم و اگر اقتصاد جهان سقوط كند، ‌حتماً وضعیت اقتصادی و تجارت ما هم به هم می ریزد.

لازم نیست فقط نفت ما به فروش نرسد، اگر این گونه شود یك زیان و ضرر است. یك مسئلۀ دیگر سقوط اقتصاد جهانی است كه به واسطۀ آن تجارت و اقتصاد ما مختل می شود كه زیانی هم آنجا خواهیم داشت. اما مسئله این است كه زیان طرفهای مقابل ما بیشتر از ماست. دنیا یك زیان جدی خواهد دید و تمام دنیا در برابر كسی یا كسانی بسیج می‌شوند كه شروع كنندۀ ناامنی در منطقه باشند.

اتفاقاً،‌ در تحلیلهای شما هم می توان رگه‌هایی از همان دوگانگی و پارادوكسی را مشاهده كرد كه در گفتار و اظهارات مسئولان مختلف دولتی مشاهده می‌شود. یعنی دسته‌ای از مسئولان كه قرابت كمتری با حوزۀ اقتصاد و نفت دارند از زبان تهدید استفاده می كنند و همواره گوشۀ‌چشمی به تنگۀ هرمز و بستن این تنگه دارند، ‌امـا مسئـولان نفـتی و اقتصـادی كشور تلاش می كنند تا آرامش را به بازار برگردانـند و اطمـینان می دهند كه ایران خللی در جریان صادرات نفت ایجاد نخواهد كرد. نقطۀ حداكثر كردن منافع ملی كه امنیت ملی ایران را تأمین كند كجاست؟ به نظر شما ایران باید بر روی كدام منحنی بی‌تفاوتی از تهدید و آرامش بایستد و چه تركیبی از این دو را به كار ببرد؟ این نقطۀ بهینه كجاست؟

نقطۀ اپتیمم و بهینه در این تحلیل آنجاست كه ما باید آرامش و هشدار را با هم داشته باشیم. چون كافی است كه علامت غلطی به آقای بوش داده شود كه ایشان فكر كند اگر وارد این منازعه شود می تواند این منازعه را هم مانند عراق و افغانستان به راحتی و بسیار سریع حل كند. این اطلاعات غلط نباید به آقای بوش برسد. باید به ایشان تفهیم شود كه ایران دارای تواناییهایی است این هشدار بازدارنده است و جنبۀ تثبیت دارد، منتها این هشدار نباید بدون كالای دوم كه آرامش است مبادله شود، این دو باید با هم مبادله شود. یعنی باید تغییرات ناشی از آرامش و تغییرات در هشدار یكدیگر را تكمیل كنند. باید بسته‌ای از هشدار و آرامش، طراحی و تعریف شود و از دادن اطلاعات و علایم غلط به طرف مقابل كه موجب تصمیم‌گیری اشتباه است جلوگیری شود.

اگر واقعا ایران این توانایی را دارد كه تنگۀ هرمز را ببندد بهتر آن است كه امریکا آن را بفهمد،‌ وقتی این توانایی گفته می‌شود امریکا یا طرف مقابل در بازی تئوری خود وقتی استراتژی و تواناییهای طرف مقابل را بداند تصمیم درستی می گیرد.

اما مهم این است كه ما این ادبیات را با چه نسبتی از آرامش مطرح می كنیم، آیا این ادبیات برای ماجراجویی است یا آرامش، اگر ادبیات هشدارآمیز ما در ارتباط با آرامش باشد من موافق این ادبیات هستم.

یعنی شما معتقدید ما روی این نقطۀ بهینه ایستاده‌ایم؟

به نظر من ما روز به روز به این نقطه نزدیك تر شده ایم امروز وضع ما در مقایسه با چند ماه قبل خیلی بهتر است. در دو سال گذشته بارها آقای بوش مصمم شد كه یا به ایران حمله كند یا تحریم شدیدی را درپیش بگیرد،‌ اما با رفتار خوبی كه از سوی ایران داده شد چه از نظر تدبیر و چه از نظر هشدارهای مناسب، این تصمیمها عملی نشد و از تصمیم گیریهای غلط جلوگیری شد.

یعنی اگر این هشدارها نبود و تدابیر درستی در جبهۀ ایران صورت نمی گرفت، هر لحظه ممكن بود جنگی در منطقه دربگیرد. یعنی كافی بود اطلاعات غلطی مبنی بر آمادگی نداشتن یا ناتوانی ایران در پاسخگویی به آقای بوش می‌رسید تا امروز ماجرای بزرگی در منطقه شكل می گرفت.

از سوی دیگر تدابیری كه به كار گرفته شد مبنی بر اینكه ایران به دنبال آرامش و ثبات در منطقه است،‌ بسیار مؤثر بود.

بسیاری از تحلیلگران تأكید می كنند كه وقتی قیمت نفت افزایش می‌یابد، هر عمل و سـیاستی توجـیه‌پذیر می شود. فكر نمی كنید استفادۀ مداوم از این ابزار كه ایران می توانـد بازار نـفت را دچـار نوسـان كـند، ‌ایران می تواند تنگـۀ هرمـز را ببندد، طرف مقابل را به این جمع بندی برساند كه امریکا باید یك بار برای همیشه بازار نفت و مصرف‌كنندگان نفت را از این تهدید خلاص كند؟

ما در اینجا در حقیقت با دو بازی روبه رو هستیم یكی بازی اقتصادی است كه بالاخره دنیای صنعتی به دنبال نفت ارزان است و چانه‌زنیهای خود با كشورهای تولیدكننده و نفت‌خیز را بر مبنای كسب نفت ارزان قرار داده است.

تئوری دیگری هم وجود دارد كه بالاخره ایران می خواهد حقوق از دست رفتۀ خود در دویست سیصد سال گذشته را احیا كند و در عین حال می خواهد ماجراجویی نكند و منطقی در منطقه زندگی كند، اما امریکاییها نمی خواهند ایران چنین حضوری داشته باشد.

می خواهند خودشان به طور مستقیم در منطقه باشند و امنیت و صلح را در منطقه حاكم كنند. در حال حاضر ما همزمان با این دو تئوری قوی در منطقه مواجه هستیم، اصلاً مسئله و بحث ما با امریکا بر سر ساخت سلاح هسته‌ای نیست و امریکاییها هم این را به خوبی می دانند و بحثهایی كه مطرح می كنند بیشتر جوسازی برای گرفتن امتیاز بیشتر است.

بحث دیگر، بازی اقتصادی است که امریکاییها به دنبال نفت ارزان هستند، به نظر من ما باید به سمت یک منطق عقلانی پیش برویم. قیمت نفت باید یک قیمت متعادل و عقلانی باشد. قیمت بالا برای نفت و ارزان بودن آن هیچ کدام خوب نیست و منافع ما را تأمین نمی کند.

در مسئلۀ ژئوپولوتیک منطقه هم باید رفتار عاقلانه ای داشت. هر کشوری در تأمین امنیت و ثبات منطقه ظرفیتی دارد و باید نقش خود را ایفا کند و کشورهای بین المللی هم باید در سطح جهانی به ایفای نقش بپردازند.

اگر بتوانیم نقش عقلایی هر یک از بازیگران این عرصه را به آنها برگردانیم همۀ مشکلات حل می شود. لذا همه طرفهای بازی باید به سمت رفتار عقلایی پیش بروند. باید از دستاوردهای کوتاه مدت به شدت پرهیز شود، هر دستاورد کوتاه مدتی اگر عقلایی نباشد در دراز مدت نمی تواند منافع کشورها را تأمین کند.

الآن قیمت نفت به دلیل صحنۀ دوم بازی که همان بازی سیاسی است، بالارفته چراکه هیچ علامت یا نشانه ای از اینکه تقاضای نفت به شدت بالارفته وجود ندارد. درست است که تقاضای نفت در کشورهایی مانند چین و هند و دیگر کشورهای با رشد اقتصادی بالا افزایش داشته اما دلیل اصلی این افزایش قیمت نفت، جو روانی و سیاسی بازار است که اگر این دلایل بالا برود شاید قیمت نفت به زیر یکصد دلارهم برسد و اگر مشاجرات بالا بگیرد، قیمت نفت بازهم افزایش خواهد یافت. حال باید دید امریکاییها از این جنگ لفظی و فشارهایی که شروع کردند و در دو سال گذشته قیمت نفت را بالا نگاه داشتند، چه دستاوردهای بلندمدتی دارند. ممکن است که دستاوردهای کوتاه مدتی نصیب آنها بشود، اما در درازمدت آسیب می بینند. رفتار عقلایی بهترین رفتاری است که می تواند در منطقه حاکم شود.

اتفاقاً دستاورد امریکاییها مبهم است، وضع آنان با دیگر مصرف‌كنندگان نفت متفاوت است آنها صرفاً مصرف كنندۀ نفت نیستند بلكه تولیدكنندۀ نفت هم هستند. لذا نمی توان حساب آنها را با دیگر كشورهای صنعتی یكی كرد. به نظر می رسد شاید آنان بتوانند از این افزایش تشنجها و بالارفتن قیمت نفت حتی سود هم ببرند.

این باید محاسبه شـود. چـون بخش عظیمی از سرمایه های امریکا در خارج از این كشور قرار دارد.

به هر حال بعید است كه امریکاییها به اندازۀ اروپاییها از افزایش قیمت نفت زیان كنند. شاید این نظریه نزدیك به واقعیت باشد كه بالاماندن قیمت نفت بتواند به امریکاییها كمك كند تا دیگر كشورهای مسلط را به این جمع‌بندی برسانند كه باید از شر نفت گران و تهدید تولیدكننده‌ها خلاص شوند.

نه، این نظریه ابهام دارد و باید این محاسبه شود. بخش عظیمی از سرمایه‌های امریکا در خارج از این کشور، در کشورهایی مانند ژاپن و کره است. آنان که دیگر نفت را گـران می خرند. امـریـکا نفت خودش را کـه بـه آنـها نمی فروشد. ضمن اینکه اقتصاد جهانی یک اقتصاد در هم ادغام شده و درهم تنیده است که به سادگی نمی توان دربارۀ آن قضاوت کرد. اما در رابطه با مسکن می توان چنین تحلیل کرد. چون مسکن قابل انتقال نیست، ولی بازار نفت را نمی توان این چنین تحلیل کرد. نفت در همۀ دنیا گره خورده با اقتصاد جهانی است الآن منافع شرکتهای نفتی امریکایی یا غیر نفتی آن در سراسر جـهان از نـوسانات قیمت نفت متأثر می شوند.

با این حال یك باور و تحلیل یك سویه در ایران وجود دارد كه قیمت بالای نفت به طور بالقوه می تواند امنیت ملی ایران را تأمین كند ‌و برخی تمام تئوریهای خود را بر این باور اشتباه قرار داده‌اند. به نظر شما این باور و تحلیل تا چه اندازه ممکن است امنیت ملی را تأمین كند؟

ما در سیاستهای برنامۀ پنجم داریم این رویکرد را عوض می کنیم.

یعنی معتقدید، در حال حاضر این رویکرد وجود ندارد؟

حالا چه وجـود داشتـه باشـد و چه نداشته باشد، ما می خواهیم که این رویکرد به نفت تغییر کند و کاملاً دگرگون شود. اولاً از این به بعد باید دربارۀ بخشی از نفت برای صادرات فکر کنیم و بخش دیگر آن را باید برای تولید کالاهای سوختی درنظر بگیریم.

علاوه بر این بخش دیگری از نفت صرف کالاهای غیرسوختی مانند فرآورده های پتروشیمی و دیگر کالاها مانند منسوجات می شود و بخش چهارم دربارۀ نفت این است که بخش اعظمی از درآمدهای نفتی در صندوقی به نام صندوق توسعۀ پس انداز ملی می رود و آنجا به عنوان سرمایۀ مولد استفاده می شود. در این سیستم تنها بخشی از نفت در خارج به فروش می رسد و بقیۀ آن یا صرف تولید کالاهای سوختی یا غیرسوختی می شود که این کالاها یا صادر می شود یا به مصرف داخلی می رسد.

در این شرایط نگاه به نفت متعادل خواهد شد. آن موقع وقتی صنعت نفت و گاز و پتروشیمی کشور را گسترش دهیم، قیمت واقعی نفت برای ما مهم می‌شود، چه بسا مجبور شویم از کشورهای دیگری مانند کشورهای آسیای مرکزی نفت وارد کنیم و معلوم نیست در آن شرایط قیمت بالای نفت به نفع خود ما تمام شود.

پس کشور به سمت رویکرد تازه ای حرکت می کند که در آن شرایط اگر قیمت نفت مطابق با قیمتهای واقعی باشد به نفع ماست نه قیمت بالای نفت.

این نگاه یک نگاه سیاستگذاری است كه کمتر در اجرا وجود دارد. تجربۀ حساب ذخیرۀ ارزی و تکرار جداکردن هزینه های جاری از محل درآمدهای نفتی كه در سالهای اخیر بسیار دربارۀ آن شنیده ایم، نشان می‌دهد كه سیاستگذاریهای خوب الزاماً به عملكردهای مناسب در اجرا تبدیل نمی‌شوند. ضمن آنكه تجربۀ دولت نهم در مواجهه با قانون برنامۀ چهارم توسعه هم نشان می‌دهد كه وقتی دولت نخواهد برنامه و قانون را اجرا كند، به راحتی می تواند این كار را انجام دهد. با این حساب با چه راهكار و تضمینی به دنبال اجرایی‌شدن این سیاستها هستید؟ چه ضمانتی وجود دارد كه این صندوق چند سال بعد به سرنوشت حساب ذخیرۀ ارزی دچار نشود؟

این حرف درست است اگر سیاستها تبدیل به اجرا نشوند در آسمان باقی می ماند حال آنکه آنها باید زمینی شوند. منتها ما سعی کردیم سیاستها را طوری طراحی کنیم که ضمانت اجرایی در داخل آنها وجود داشته باشد. برای رسیدن به چنین راهکاری تجربۀ گذشته را پیش رو قرار دادیم. ما نیامدیم که سیاست تازه ای برای حساب ذخیرۀ ارزی در نظر بگیریم، چون متوجه شدیم که این حساب خیلی تضمین ندارد. برای همین پیشنهاد صندوق تازه ای به نام صندوق توسعۀ پس انداز ملی ارائه شد تا این صندوق با ساز و کاری مستقل و با داشتن هیئت امنا و شورایی مستقل تصمیم گیر آن باشد.

با تصویب اساسنامه و ساز و کار صندوق، این هیئت امنا و شورا اختیار و استقلال بیشتری برای حفظ منافع و سرمایه های ملی خواهند داشت و از یک حساب تبدیل به یک نهاد تصمیم گیرنده می شود. به طوریکه این نهاد به راحتی تسلیم فشارها نخواهد شد و آن تصمیمی را اتخاذ خواهد کرد که به نفع کشور است. بالاخره ما در این سیاستگذاری جدید تجربه‌های گذشته را که شما به آن اشاره کردید دیده ایم.

جزئیات کارکرد و فرآیند تأسیس و تصمیم گیری این صندوق مشخص شده است؟

نه. اما به محض اینکه این ساز و کار نهایی شود و خدمت مقام معظم رهبری بفرستیم تا ایشان آن را تصویب نهایی بکنند منتشر خواهد شد.

این صندوق در کنار حساب قرار خواهد گرفت؟

خیر، کل حسابهای حساب ذخیرۀ ارزی و منابع آن به این صندوق منتقل خواهد شد.

یعنی منابع تأمین سرمایۀ این صندوق، همان منابع حساب ذخیرۀ ارزی خواهد بود؟

بخشی از سرمایۀ صندوق منابعی است که حساب ذخیره ارزی را تشکیل می دهد. اما خود صندوق هم کارکرد خود را خواهد داشت و درآمد دارد.

از زمان آغاز بحث بر سر ورود مجمع به نحوۀ هزینه كرد درآمدهای نفتی شاهد واكنشهایی در مجلس و دولت هستیم كه به این تصمیمات روی خوش نشان نمی‌دهند،‌ نظر نمایندگان این نهادها در بحثهای مجمع چه بوده‌است؟

این تصمیمات با حضور سران قوا گرفته شده و آنان هم نظرهای خود را گفته اند و با مشارکت آنان تصمیم گرفته شده است.

پس این واکنشها كه شاهد آن هستیم از كجا نشئت می‌گیرد؟

اینها احتمالاً از حوزه هایی خارج از سران و مسئولان اصلی آن قوا صورت می گیرد.

یعنی دولت هم پذیرفته است که از این منبع تأمین مالی راحت و بدون دردسر بگذرد؟ چون به هر حال دولتها در این سالها به راحتی نیازهای خود را از محل حساب ذخیره تأمین كرده‌اند و بدون این منبع به مشكل خواهند خورد.

به هر حال حضور داشتند و رأی خود را داده اند. بله کار آنها یک مقدار سخت تر می شود، البته ما ملاحظه آنان را کردیم که بتوانند کشور را اداره کنند.

رفت و برگشت به این صندوق ارزی است؟

بله، تمام فعالیت این صندوق ارزی است تا پول ملی با تغییرات و نوساناتی روبه رو نشود.

صادرات گاز ارزش سیاسی دارد

2008-09-20T12:50:00.0000000+03:30

گفتگو با مدیرعامل شرکت ملی گاز

نیلوفر محبعلی

ایران به عنوان کشوری برخوردار از منابع انرژی فسیلی از جایگاه ویژه ای در جهان و به خصوص منطقۀ خاورمیانه برخوردار است. وجود منطقۀ گازی پارس جنوبی در ایران که خود بزرگترین میدان گازی جهان به شمار می رود، اگرچه با کشور قطر مشترک است، اما نگاه های بسیاری از مصرف کنندگان انرژی را متوجه ایران کرده است. شاید اگر ایران از چنین منابع سرشار انرژی برخوردار نبود، طرحی با نام « تحول اقتصادی» شرایط بروز و ظهور پیدا نمی کرد که اصلی ترین دلیل تصویب و اجرای آن، هدفمندکردن یارانه هایی باشد برای مصرف فرآورده های همان منابع سرشار انرژی.

شرایط اقتصاد ملی ایران در حالی قریب یک قرن وابستگی به منابع درآمدی حاصل از حراج منابع انرژی فسیلی را در پیشینۀ خود دارد که به رغم آگاهی از تبعات منفی اقتصاد نفتی، عملاً حتی گامی هر قدر ناچیز برای قطع این وابستگی برداشته نشده است. در این میان جلب خریداران منابع انرژی ایران مقوله ای است که به رغم رویکرد ظاهراً اقتصادی، ساختار «امنیت ملی» کشور را نیز تحت الشعاع قرار می دهد.

فروش نفت سابقه ای طولانی در ایران دارد، اما آنچه شاید امروز بیش از نفت در ساختار امنیت ملی اثرگذار است، چگونگی فروش منابع گازی ایران است که هرچند کارشناسان اعتقادی به این موضوع ندارند و آن را به دلیل تراز منفی گاز، به ویژه در فصلهای سرد سال، فاقد توجـیه اقتصادی ارزیابی می کنند، اما به برنامه ای جدی و درازمدت در دستور کار مدیران بخش انرژی کشور بدل شده است.

در اولین شمارۀ ماهنامۀ «تازه های انرژی» در گفتگویی با محمد کسایی زاده، معاون وزیر نفت و مدیر عامل شرکت ملی گاز ایران، به بررسی نقش گاز در «امنیت ملی» با رویکردهای مختلف پرداخته ایم:

نقش گاز و کارکرد آن را در امنیت ملی چگونه ارزیابی می کنید؟ در مقایسه با گاز پروم روسیه، چگونه می توان نقش گاز را در امنیت ملی ایران مورد توجه قرار داد؟

خوشبختانه در سالهای اخیر رشد صنعت گاز در کشور در زمینۀ تولید، فرآوری و حتی در زمینۀ انتقال در داخل کشور بسیار چشمگیر بوده است. به گونه ای که امروز گاز به محور توسعه بدل شده و 61 درصد سبد انرژی فسیلی را به خود اختصاص داده است. در حال حاضر فعالیت گاز در بخش خانگی، صنایع، نیروگاهی، صنایع پتروشیمی و CNG چشمگیر است، تا جایی که خوشبختانه در حدود 76 درصد جمعیت کشور از گاز طبیعی برخوردارند. بیش از 19 هزار صنعت کوچک و بزرگ از گاز طبیعی به عنوان سوخت و خوراک استفاده می کنند. اکنون گرایشی که صنایع پتروشیمی به استفاده از گاز به عنوان سوخت و خوراک پیدا کرده، موجب افزایش سودآوری این صنعت نسبت به زمانی که از فرآورده های پالایشگاه های نفت استفاده می کردند شده است. در بخش نیروگاهی حدود 30 درصد از گاز کشور مورد استفاده قرار می گیرد و گاز در این بخش به سوخت غالب بدل شده است. در بخش CNG نیز به تدریج گاز جایگزین بنزین خواهد شد. در حال حاضر روزانه 4 تا 5 میلیون متر مکعب گاز در بخش CNG در حال مصرف است.

توسعۀ گاز در 3 سال اخیر در دولت آقای احمدی نژاد بسیار چشمگیر بوده و قابل مقایسه با هیچ سه سالی در تاریخ گاز ایران نیست، به گونه ای که در این سه سال شرکت ملی گاز ایران علاوه بر احداث پالایشگاه های جدید، حدود 8 هزار کیلومتر خطوط ملی را احداث کرده و اکنون مجموع خطوط انتقال کشور به حدود 29 هزار کیلومتر رسیده و حدود 140 شهر، 3 هزار روستا و 10 هزار صنعت از گاز برخوردار شده است. ضمن آنکه زیرساختهای لازم برای توسعۀ بیشتر و صادرات و واردات گاز فراهم شده است.

اگرچه جمیع این جهات به عنوان مزیت نسبی در صنعت گاز به شمار می رود، اما نقیصه ای که اکنون در کشور وجود دارد، فقدان موازنۀ میان تولید و مصرف، به خصوص در فصل سرد سال است. البته علت این امر را نباید در چیزی جز مشکل فرهنگی مصرف در کشور جستجو کرد. بنابراین باید تلاش شود تا به فرهنگ بهینه مصرف در کشور برسیم.

اگر روند موجود مصرف در کشور دنبال شود به عقیدۀ من در زمانی اندک صادرات گاز ممکن نخواهد بود، زیرا تمام تولید گاز کشور صرف مصرف داخلی می شود، به ویژه آنکه اکنون دو برابر نیاز در کشور گاز مصرف می شود. به همین دلیل شدت انرژی در ایران بسیار بالاست و با هیچ کشور دیگری قابل مقایسه نیست. ایران به لحاظ شدت انرژی چندین برابر کشورهای اروپایی انرژی مصرف می کند. باید تلاش کنیم شدت انرژی را در کشور کاهش دهیم تا بتوانیم آن را مدیریت کنیم. تردیدی نیست که تضمین امنیت انرژی در ایران بستگی کامل به مدیریت تقاضا دارد، و اطمینان کافی از این موضوع، صادرات گاز را نیز دربر خواهد داشت.

دولت طرح تحول اقتصادی را در ابعاد مختلفی مطرح کرده است. رویکرد صنعت گاز در رابطه با این طرح چگونه است؟

از نظر ما، طرح تحول اقتصادی یک جهش مثبت اقتصادی ارزیابی می شود. طبیعتاً گاز نیز به عنوان یکی از حاملهای انرژی، نقش اساسی در این طرح خواهد داشت. اما هنوز قیمت گاز در این طرح نهایی نشده است و نمی دانیم با قیمت گاز چه برخوردی خواهیم داشت. آیا می خواهیم قیمت گاز را واقعی کنیم یا آن را به صورت نیمه یارانه ای عرضه کنیم. نمی دانیم قیمت آن را پلکانی حفظ کنیم یا قیمت را با یک شیب مناسب برای خانوارهای کم درآمد و با شیب تندتری برای خانوارهای پردرآمد و پرمصرف درنظر بگیریم. اینها مواردی است که باید در این طرح لحاظ شود.

در شرایط فعلی حدود 40 میلیارد دلار یارانۀ گاز پرداخت می شود. یعنی اگر برپایۀ گاز صادراتی، یارانۀ گاز را حساب کنیم به عدد 40 میلیارد دلار می رسیم. دولت در این زمینه می تواند با کمک بیشتر به دهکهای پایین جامعه، قیمت عادلانه ای را برای گاز درنظر بگیرد و در دهکهای بالا قیمت گاز را منطقی کند تا از مابه التـفاوت آن به پرداخت یارانه بپـردازد. درعین حال، این سـیاسـت مـی توانـد مـصرف گاز را تعـدیل کند. مـا فکر می کنیم چنانچه قیمت گاز منطقی شود تأثیر بسیاری در مصرف آن خواهد داشت. در حالی که اعتقادمان این نیست که تنها قیمت، عاملی تعیین کننده است، اما آن را برای کاهش مصرف بسیار موثر می دانیم. در کشورهای همسایه ما به دلیل قیمت بالای گاز، مصرف کاملاً کنترل شده است، تا جایی که گفته می شود در ترکیه به خاطر گاز گران، از ساعت 12 شب به بعد وسایل گرمازا خاموش است و مردم عادت به خوابیدن با لباس گرم دارند.

متأسفانه در ایران به دلیل ارزان بودن انرژی ترغیبی برای کاهش مصرف انرژی وجود ندارد و فرهنگ صرفه جویی در مصرف نیز نهادینه نشده است که این امر موجب شده نه تنها در 10 سال گذشته کاهش مصرف انرژی در کشور نداشته باشیم، بلکه میزان مصرف به شدت افزایش یافته است، به ویژه در سال 85 در مقایسه با سال 84 که شدت مصرف انرژی افزایش چشمگیری را نشان می دهد.

موضوع قراردادها در مورد گاز بسیار حایز اهمیت است. لطفاً در مورد وضعیت قرارداد صادرات گاز به ترکیه توضیح دهید.

شرایط صادرات گاز به ترکیه در وضعیت مطلوبی است. یعنی زیرساختها را به گونه ای تغییر داده ایم که در سال جاری قاعدتاً نباید مشکلی در مورد افت فشار برای صادرات به ترکیه داشته باشیم. بهره برداری از خط لوله ساوه – همدان – بیجار – میاندوآب که به زودی افتتاح می شود، ضمن تقویت گازرسانی به استانهای کردستان و آذربایجان شرقی و غربی، صادرات گاز به ترکیه را نیز درپی خواهد داشت و ما می توانیم به تعهدات خود در مورد ترکیه نیز عمل کنیم.

همزمان، برنامه دراز مدتی نیز در دستور کار داریم و آن احداث خط جدیدی با عنوان خط نهم است که از عسلویه آغاز و تا مرز بازرگان ادامه خواهد داشت. خطی با قطر 56 اینچ و هزار و 800 کیلومتر طول که می تواند حدود 35 میلیارد مترمکعب گاز را در سال انتقال دهد. هزینۀ سرمایه گذاری این خط بالاست، اما آن را آغاز کرده ایم که پیمانکار داخلی مسئولیت احداث آن را برعهده دارد و یک مناقصۀ BOO با حضور دو شرکت داخلی و خارجی برگزار شد و در حال مذاکره هستیم که در صورت توافق، این خط در اختیار آن شرکت قرار خواهد گرفت تا آن را احداث و از آن بهره برداری کند و ما فقط هزینۀ خدمات انتقال را پرداخت خواهیم کرد.

پیچیده ترین و طولانی ترین قرارداد گازی ایران، خط لوله صلح است که حتی گفته می شود قربانیان زیادی هم در تشکیلات وزارت نفت داشته است. سرنوشت خط لوله صلح چه خواهد بود؟

این سؤال دو بخش دارد و بخشی از آن مربوط به داخل کشور است که از مسئولیتهای شرکت ملی گاز است، اما بخشی که مربوط به خارج کشور می شود در حوزۀ مسئولیت شرکت ملی نفت اسـت. صادرات گاز زیر نظر شرکت ملی نفت اداره می شود و مستقیماً وزارتخانه روی آن نظر دارد.

در بخش داخلی پروژه ای را آغاز کرده ا یم که از عسلویه تا ایرانشهر با حضور پیمانکار داخلی در حال انجام است. ما با دو هدف این پروژه را آغاز کردیم. انتقال 50 میلیون متر مکعب گاز برای مصرف داخلی و 60 میلیون متر مکعب گاز برای صادرات. برای تأمین هـدف صـادرات در ابـعاد طرح، تغییری حاصل نمی شود و تنها تعداد ایستگاه های تقـویت فـشار آن افزایش می یابد. در حال حاضر دو ایستگاه تقویت فشار در این خط برای تأمین گاز داخل دیده شده و در صورت آغاز صادرات تعداد ایستگاه ها افزایش خواهد یافت.

امیدواریم سال آینده ایـن خـط برای تأمین گاز داخل به بهره برداری برسد. پروژۀ بسیار خوبی است که در همین دولت در سال 85 آغاز شد و فـکر می کنیم در ابتدای سال 88 به بهره برداری برسد که در این صورت، آخرین استان کشور یعنی سیستان و بلوچستان نیز از نعمت گاز برخوردار خواهد شد.

با توجه به اینکه آقای منزویان، مدیر پروژۀ حفاری فازهای 9 و 10 پارس جنوبی اعلام کرده اند که تا زمستان امسال تنها 35 درصد از فاز 9 و 10 به بهره برداری خواهد رسید، همچنین به دلیل مشکلات ناشی از تحریم و کمبود تجهیزات بهره برداری کامل میسر نیست، آیا باز هم خط لوله عسلویه - ایرانشهر سال آینده مورد بهره برداری قرار می گیرد؟

بحثی که آقای منزویان عنوان کرده اند، نظر کارشناسی ایشان دربارۀ فازهای 9 و 10 بود. آنـچه وزارتخانه دنبال می کند، بر این مبناست که فاز 9 و 10 امسال راه اندازی خواهد شد. این مقوله شامل دو بخش می شود یکی راه اندازی پالایشگاه 9 و10 و دیگری تولید گاز از طریق دریا.

در عسلویه امکاناتی فراهم است که نیازی نیست این دو پالایشگاه حتماً از گازِ تخصیص داده شده به آن از طریق دریا استفاده کند و می تواند از گاز فازهای 6 ، 7 یا 8 هم بهره ببرد. بنابراین تمهیداتی به کار گرفته شده است که به هر طریق ممکن فاز 9 و10 راه اندازی شود و شرکت ملی گاز هم روی این موضوع حساب باز کرده است و به همین دلیل، آن را در آمار تولیدمان برای زمستان منظور کرده ایم. ضمن آنکه 25 میلیون متر مکعب گاز هم شرکت ملی نفت مرکزی از سایر حوزه های گازی در کشور تأمین می کند و در مجموع ما امیدواریم که عدد 75 میلیون متر مکعب افزایش تولید را تا پایان سال محقق کنیم. با این میزان افزایـش تولید، برای بهره برداری از خط هفتم در آینده نگرانی نخواهیم داشت.

در رابطه با واگذاری شرکتهای زیر مجموعه شرکت ملی گاز با توجه به اصل 44 چه برنامه ریزیهایی صورت گرفته است؟

در مورد واگذاری شرکتها دو دیدگاه وجود دارد؛ یکی اینکه 44 شرکت فرعی گاز را یک به یک واگذار کنیم و دیگر اینکه به جای واگذاری آن به شرکتهای فرعی، خود شرکت ملی گاز را که شرکت مادر تخصصی است و شرکتهای فرعی نیز زیر نظر آن اداره می شود واگذار کنیم. تاکنون 5 تا از شرکتها مصوبه دولت برای واگذاری دارد و اقدامات لازم صورت گرفته و منتظر نوبت سازمان خصوصی سازی برای ارائه به بورس هستیم. اما شرکت ملی گاز علاقه مند به واگذاری به شیوۀ دوم است و ترجیح می دهیم که کل شرکت را واگذار کنیم. در این شیوه شرکت ملی گاز که یک شرکت بزرگ سـودآور اسـت واگذار می شود و خرید سهام آن نیز با استقبال بیشتری مواجه خواهد شد و با زمانی که ما شرکتهای کوچک خود را واگذار کنیم، تفاوت بسیاری دارد. زیرا برخی از آنها نه تنها سودآور نیستند که زیان ده هم محسوب می شوند.

دیگر اینکه زنجیرۀ ارزش گاز در این شیوه حفظ خواهد شد و انگیزه ای را ایجاد می کند که حتی شرکتهای خارجی هم برای خرید سهام شرکت مادر ابراز تمایل کنند که در این صورت و با ورود شرکتهای خارجی، زمینۀ رشد و تعالی بیشتر در بخش گاز فراهم خواهد شد.

نکتۀ بارز دیگر اینکه با توجه به تراز گاز که در فصل زمستان عموماً منفی است، برای هماهنگی این شرکتهای خصوصی به منظور خدمت رسانی به مردم دچار مشکل خواهیم شد، مگر آنکه از یکپارچگی برخوردار باشد و شرکت مادر را واگذار کنیم.

در رابطه با قطعی گاز در زمستان سال گذشته که خسارتهایی برای صنایع در پی داشت، چه برنامه ریزیهایی برای جبران آن صورت گرفته است؟ اخیراً آقای نوذری از جبران خسارت بخش خانگی به صورت پرداخت 400 تومان به ازای هر روز قطعی گاز در کمیسیون انرژی صحبت کردند. مبنای این محاسبه چیست؟

سال گذشته سالی استثنایی را پشت سر گذاشتیم که در آن، دو سوم کشور را سرمای شدید و طولانی فرا گرفت. ضمن آنکه پدیدۀ قطع گاز ترکمنستان را نیز داشتیم که بسیار مهم بود. شاید اگر این اتفاق نمی افتاد حداقل در استانهای شمالی مشکلی نداشتیم و مشکل در سطح استانهای غرب و شمال غرب باقی می ماند. از سال 74 تراز گاز در زمستان منفی بوده است، زیرا مصرف در بخش خانگی در زمستان و تابستان به نسبت یک به 6 یا یک به 7 افزایش می یابد. این کمبود هر سال از محل نیروگاه ها و صنایع جبران می شد و آنها را ملزم به استفاده از سوخت دوم، یعنی نفت گاز و نفت کوره می کردیم.

بعضی از صنایع این آمادگی را نداشتند و خود آنها مقصرند. بعضی از صنایع مانند پتروشیمی با قطع گاز، خوراکشان قطع شد که از قبل به آنها نیز هشدار داده بودیم. به هر حال شرکت گاز هیچ برنامه ای برای جبران زیان این شرکتها ندارد و شرکتها باید خود را برای این شرایط تجهیز می کردند. یکی دوتا از صنایع بزرگ مانند فولاد بود که با هماهنگی مسئولان ارشد نظام برای یک هفته با قطعی گاز مواجه شدند و شرایط بحرانی و اضطراری برای همه بود. اما در مورد زیان مصرف کنندگان خانگی، بر مبنای مصرف نفت سفید و قیمت آن و متناسب با شرایط اقلیمی حداکثر به عدد 400 تومان رسیده ایم که در قبضهای گاز منظور می شود.

با توجه به اینکه توسعۀ صنعت گاز و صادرات آن در ایران بسیار مورد تأکید است، شما آن را فرصت ارزیابی می کنید یا تهدید؟

توسعۀ گاز برای ما فرصتی مغتنم است، اما باید به صورت معقول صورت بگیرد. در بخش توسعۀ گازرسانی شرایط موجود کفایت می کند. در بخش صادرات باید پذیرفت در حالی که صادرات برای ما ارزش اقتصادی و سیاسی دارد، متاسفانه در شرایط موجود نمی توان صادرات داشت و باید شرایطی ایجاد کنیم که امکان آن وجود داشته باشد.

در حالی که برخی انتقاد می کنند ما در شرایطی که گاز نداریم چرا اقدام به صادرات می کنیم، در پاسخ به آنان باید گفت که با طرحهای توسعۀ پالایشی در سالهای آینده شرایط بهتر خواهد شد و در وضعیت موجود نخواهیم ماند. اما روند مصرف به گونه ای است که هر قدر پروژه جدید وارد مدار می شود، باز هم کم داریم و باید به هر ترتیب مصرف را کاهش دهیم.

بسیاری از کارشناسان اعتقاد دارند که توسعۀ گازرسانی در سطح موجود به مناطق روستایی توجیه اقتصادی ندارد.

من این موضوع را قبول ندارم، به لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه است، زیرا قیمت یک متر مکعب گاز که معادل یک لیتر فرآورده است، بر اساس مقیاس بین المللی یک سوم است. پس اقتصادی است، اما وقتی با برق و توسعۀ شبکه برق مقایسه صورت گیرد بحث دیگری است. در هر حال، در بین حاملهای انرژی، گاز ارزانترین است.

کمبود بنزین، با پژوهش حل نمی شود

2008-09-20T11:56:58.0000000+03:30

گفتگو با دکتر مهاجرانی، رئیس پژوهشگاه صنعت نفت

براساس سند چشم انداز بیست سالۀ نظام، تا سال 1404شمسی 501 میلیارد دلار باید در صنعت نفت سرمایه گذاری شود. چند بخشی بودن صنعت نفت در کشورمان و الزام سرمایه گذاری کلان فوق، ضرورت گسترش تحقیق و پژوهش را در این صنعت گریزناپذیر می نمایاند؛ زیرا كسب حداكثر ارزش‌افزوده حاصل از این نعمت خدادادی، تبديل مزيت نسبي در منابع انرژي به مزيت رقابتي تنها با تدوين برنامه هاي صحيح تحقيق و توسعه و پژوهش در صنایع مرتبط با نفت محقق خواهد شد که در آن صورت، می توان با آسودگی خاطر از تبدیل تهدیدات ناشی از کاهش منابع اولیۀ انرژی در آینده به فرصتهاي مغتنمی برای دستیابی به اهداف توسعه، از جمله اهداف ترسیم شده در سند چشم انداز بیست ساله سخن به میان آورد.

با مرور وضعیت سرمایه گذاری شرکتهای برتر دنیا از جمله سرمایه گذاری 2/1 میلیارد دلاری شرکت شل برای تحقیق و پژوهش، دکتر باقر مهاجرانی، رئیس پژوهشگاه صنعت نفت ایران، ضمن اعلام اینکه از 26 سال پیش و پس از اتمام دریافت دکترای شیمی از دانشگاه منچستر، وارد پژوهشگاه شده و برای تکیه بر صندلی اتاق ریاست در طبقۀ هشتم ساختمان زیبا و جدیدالتأسیس آن در دهکدۀ المپیک، عناوین مختلفی را از پـژوهندگی رتبه دو گرفته تا پژوهشگر رتبۀ یک، رئیس گروه، رئیس واحد، رئیس پژوهشکده، معاونت فناوری و امور بین الملل به دست آورده، همچنین یادآوری خاطره ای از دوران تحصیل خود و مقایسۀ امکانات و جایگاه پژوهش در کشورهای توسعه یافته و با وضع کنونی در صنعت نفت ایران، اینچنین مصاحبه با ماهنامه «تازه های انرژی» را آغاز می کند:

*****

اگر از تاریخچۀ نیم قرنی پژوهشگاه و آخرین وضعیت آن بخواهیم مطلع شویم، بدون شک با توجه به سابقۀ طولانی و مسئولیت شما در مقام رئیس پژوهشگاه، حرفهای بسیاری باید داشته باشید.لطفاً علاوه بر موارد فوق، در مورد آخرین وضعیت منابع انسانی پژوهشگاه نیز توضیحاتی ارائه نمایید.

پژوهشگاه صنعت نفت در ابتدا با نام «ادارۀ توسعه و تحقیقات شرکت ملی نفت ایران» درسال 1338 تأسیس شد که هدف آن، تحقیق و پژوهش در زمینۀ کاربرد مواد نفتی بود. پس از پیروزی انقلاب، نام این سازمان به مرکز پژوهش و خدمات علمی تغییر یافت و در سال 1368 با جلب موافقت شورای گسترش وزارت فرهنگ و آموزش عالی، نام «پژوهشگاه صنعت نفت» را در سردر خود دید. درحال حاضر اين پژوهشگاه داراي 6 پژوهشكده، 6 مركز تحقيقات تخصصي به همراه بخشهاي ديگري چون مركز مطالعات و پژوهشهاي اكتشاف و توليد، مركز ايده پردازان جوان، شوراي علمي و شوراي پژوهشي و سه معاونت است.

متأسفانه در گذشته به دلیل وجود دیوار بلند بی اعتمادی میان مؤسسات و پژوهشکده ها و وجود تمایل مسئولان برای نزدیکی به مراکز قدرت، امکان دسترسی افرادی که در چند زمینه تخصص داشتند به تجهیزات و امکانات سایر پژوهشکده ها وجود نداشت و در بهترین حالت، این دسترسی به سختی انجام می گرفت. برهمین اساس اختیارات معاونت پژوهشی که در گذشته متمرکز بود و بر همۀ امور پژوهشی احاطه داشت، به سه زیرمجموعه پژوهش در امور اکتشاف و تولید، توسعۀ تکنولوژی و انرژی و محیط زیست با هدف استفادۀ بهینه از منابع انسانی، تجهیزات و افزایش بودجه تفویض شد.

مدیریت، سیاستگذاری و برنامه ریزی چند مرکز تحقیقاتی دیگر از جمله مرکز تحقیقات نانو نیز به دلیل ویژگیهای تخـصصی و استراتژیک، به طور مستقیم زیر نظر رئیس پژوهشگاه انجام می گیرد.

در حال حاضر منابع انسانی ثابت پژوهشگاه 740 نفر است به اضافۀ 160 نفر که ارتباطمان با آنان به صورت قرارداد کار معین در قالب پروژه های مشخص است. همچنین با 300 نفر از نیروهای پژوهشگر نیز در قالب قرارداد پیمانکاری همکاری داریم که در مجموع می توان گفت نیروی انسانی پژوهشگاه شامل 1200 نفر است که 300 یک مجموعه نفری هم به صورت پیمانکاری، خدمات و پشتیبانی از فعالیتهای پژوهشگاه را برعهده دارند.

بودجۀ مالی پروژه های تحقیقاتی پژوهشگاه از کدام منابع تأمین می شود؟

بودجۀ کلی پژوهشگاه از قراردادهای پژوهشی و خدماتی که به صنعت نفت و مراکز دیگر ارائـه می دهـیم، بـرگـزاری دوره های آموزشی تخصـصی مرتبـط و محصـولات ویژه ای که می فروشیم تأمین می شود. این در حالی است که وزارت نفت، فقط دستمزد 740 کارمنـد ثابت ما را تأمین می کند و هزینۀ نیروهای دیگر از منابع داخلی و توسط پژوهشگاه تأمین می شود. در حال حاضر 220 پروژه در حوزه های اکتشاف و تولید، توسعۀ تکنولوژی، انرژی و محیط زیست به طور عملیاتی آغاز شده و مراحل پایانی خود را می گذرانند.

با ثبت قریب به 80 پتنت بین المللی در ادارۀ ثبت اختراعات امریکا و اتحادیۀ اروپا و 90 مورد در ادارۀ ثبت اختراعات داخلی، در این زمینه پیشرو بوده، رکورددار محسوب می شویم. در سال 85 در بین پژوهشگاه ها و مراکز تحقیقاتی واحدهای اجرایی رتبۀ اول را کسب کردیم. ثبت 4 پتنت نانوتکنولوژی در اتحادیۀ اروپا باعث قرار گرفتن ایران در رتبه 22 و در کنار کشورهایی نظیر فنلاند، نروژ و برزیل شده که 3 مورد حاصل کار پژوهشگران ما و یک مورد دیگر نیز حاصل محققان دانشگاه تهران بود. در زمینۀ عرضۀ ایده به بازار و تجاری سازی، باز هم رتبۀ اول را در کشور کسب کرده ایم.

همزمان با این روند، آیا پژوهشگاه از لحاظ توسعۀ تکنولوژی هم توانسته پیشرفت داشته باشد و پیشرو باشد؟

پس از 49 سال فعالیت پژوهشگاه، همزمان با اینکه در بسیاری از موارد عملکرد قابل قبولی داشته ایم، کاستیهای بسیاری نیز در عملکردمان وجود داشته که خود، تابع شرایط گوناگونی است که به آن اشاره خواهم کرد.

در توسعۀ تکنولوژی به دلیل فقدان نیروی انسانی کافی برای جذب، عملکرد ضعیفی داشته ایم و برای پوشش آن، کنسرسیومی میان پژوهشگاه، دانشگاه نفت و دانشگاه صنعتی شریف بر این اساس برقرار کردیم. دانشجویان منتخب و ممتاز، پس از اتمام دورۀ تحصیلی در دانشگاه نفت و دانشگاه صنعتی شریف، تز خود را در پژوهشگاه و براساس اولویتهای ما می گذرانند که در نهایت، مدرک مشترک این کنسرسیوم به آنها اعطا و در پژوهشگاه مشغول به کار بشوند که انتظار طولانی ما برای جذب متخصصان کارآمد در صنایع بالادستی نفت از جمله اکتشاف و حفاری پایان یابد.

در 8 ماه گذشته حدود 50 نفر از فارغ التحصیلان ممتاز را با مدرک Ph.D و کارشناسی ارشد جذب کرده ایم که در تاریخ پژوهشگاه، بی سابقه است و برهمین اساس، سیاستها و مشوقهای متنوعی برای ماندگاری این عزیزان در پژوهشگاه از جمله مکانیزمهایی برای افزایش حقوق و مزایا، فراهم کردن تسهیلات رفاهی و فعالیتهای علمی اتخاذ کرده ایم.

اما به هرحال، پروژه های مشترکی را در اتریش، مالزی، مسکو، سن پترزبورگ، نروژ و کانادا در دست اقدام داریم. تا به حال وضعیت ایدئالی نداشته ایم و قطعاً بهتر از این هم می توانستیم عمل کنیم، اما به هر حال با توجه به بضاعت و توانمندیهایمان در این نقطه ایستاده ایم و با توجه به اقدامات انجام گرفته، امیدوارم با تلاش مضاعف و حمایت مسئولان، هر چه زودتر به جایگاه واقعی خود دست یابیم.

با توجه به تشکیل و فعالیت واحد تحقیق و توسعۀ هر 4 شرکت اصلی وزارت نفت، آیا تداخلی در انجام وظایف پژوهشی میان آنها و پژوهشگاه پیش نمی آید؟ اصلاً آنها در انتخاب و واگذاری پروژه ها با شما مشورتی دارند؟

متأسفانه در چند سال اخیر برای تصمیم گیری در زیرمجـموعه های وزارت نفـت، شاهد به کارگیری سلایق مختلفی بوده ایم، از جمله اینکه برخلاف شرکت ملی پتروشیمی که تمایل زیادی به انجام دادن فعالیتهای تحقیقاتی دارد، شرکت ملی گاز بدون داشتن پژوهشگاه و پژوهشکده و با تکیه بر تجارب ارزندۀ دکتر پاک سرشت در مرکز تحقیق و توسعۀ خود مشغول شناسایی و ارزیابی مشکلات و تقسیم بودجۀ خود میان دانشگاه ها و مراکز پژوهشی است.

شرکت ملی نفت هم پژوهشکدۀ ازدیاد برداشت را با کمک دکتر عمادی راه اندازی کرده و نیازهای دیگر تحقیقاتی خود را به بیرون از شرکت سفارش می دهند.

در شرکت پالایش و پخش هم آقای نعمت زاده و امیرخواه نیز مصمم به تأسیس دفتر و در نهایت پژوهشکدۀ مستقلی هستند. در جلسـات متـعددی که در شـورای عالی پژوهش برگزار می شود، بر این موضوع که «ما هم هستیم، آنها هم هستند، حالا چه باید بکنیم؟» بسیار پافشاری می کنم و امیدوارم به نتایج مطلوبی نیز برسیم.

در کنار کوتاهی و سهل انگاری متولیان پژوهش و تحقیق در شناخت اولویتها و فقدان منابع انسانی مجرب، نگرش بدبینانۀ مدیران ارشد به اثربخشی پژوهش و نداشتن اعتقاد عملی به آن را چگونه می توان اصلاح کرد و آنان را به این باور رساند که «امروزه در جوامع توسعه یافته، بدون پژوهش هرگز کاری را شروع نمی کنند»؟

علاوه بر اینکه باید قبول کرد در گذشته، مدیران ارشد بیشتر به دانشگاه ها توجه داشتند تا مراکز پژوهشی، اینطور هم می شود استدلال کرد که فرآیند ایده تا بازار در بحث پژوهش، فرآیندی است طولانی؛ یعنی شما در مقام پژوهشگر باید زودتر از صنعت به فکر تولید ایده باشید تا زمانی که صنعت نیازمندی خود را اعلام کرد، ایده شما قابلیت عملیاتی شدن پیدا کند. برهمین اساس، وقتی پژوهش با تأخیری به بلندای نیم قرن پا به عرصه صنعت نفت می گذارد، نباید انتظار زیادی داشته باشیم. من از شما مطلبی را می پرسم؛ در راه اندازی و تأسیس واحدهای صنعتی کشور، چند مورد می توانید مثال بزنید که تفکری مدون و مبتنی بر پژوهش و تحقیق، در انتخاب و راه اندازی آن تاثیرگذاربوده است؟ اینکه در انتخاب اولیه و راه اندازی یک واحد خودروسازی یا پتروشیمی یا ماکارونی سازی چقدر از تفکر دانایی محور و مبتنی بر پژوهش بهره برده ا یم؟

جدای از این ضعف، بحث جدی تری هم وجود دارد و آن اینکه در بیشتر مواقع، تا تفکراتمان را راجع به یک محصول جدید متمرکز کرده و بعد از مشکلات فراوان، توانمندی تولید و عرضه آن را به دست آورده ایم، رقبای توانمندمان با پیشدستی و اتکا به تجهیزات پیشرفته و مناسب تر، محصول ما را از بازار خارج کرده است. بدون تعارف باید عرض کنم، متأسفانه در بخش تجهیزات در کشور خیلی ضعیف هستیم؛ در بخش تجهیزات علمی ضعیفتر. واکنشهای غیرمعقول دیگران هم به از بین بردن این ضعفها نه تنها کمکی نخواهد کرد، بلکه به عقب ماندگی ما منجر خواهد شد. موردی را فرض کنید که ما برای اجرای پروژه ای خاص، چند دستگاه کم داریم که پس از اما و اگرهای فراوان و جلب موافقت برای خرید مثلاً 4 دستگاه، بلافاصله می آیند می گویند «چه خبر است؟ مگر چقدر استفاده دارید؟» این درحالی است که متأسفانه در جاهای دیگر، به وفور شاهد سرمایه گذاریهای هنگفتی هستیم که پشتوانۀ علمـی و منـطقی نـدارد، اما زمـانی که بحث سرمایه گذاری در بخش پژوهش می شود، دست اندازها و اما و اگرها بیشتر خود را نمایان می سازد.

حتی در این بخش که پژوهشگاه، خود بخشی از صنعت است؟

اجازه بدهید یک مثال بزنم؛ فرض کنید من یک تن کاتالیست ساخته ام. اگر به پتروشیمی اصفهان بگویم لطفاً در واحد آروماتیـک از کاتالـیست تولیـدی پژوهشگاه استفاده کنید، درجا می گویند قبول، اما به شرطی که تضمین بدهید در صورت استفاده، نه پروسۀ تولید متوقف شود و نه کیفیت محصول تغییر کند و از این جور پیش شرطها. منِ پژوهشگر هم بار اول است که چنین کاری می کنم. چه باید بگویم؟ مطمـئناً نمی توانـم تضمـین کنم. هـمه چـیز را کنترل کرده ام؛ می دانم درست است و خطایی در کار نیست. فقط نمی توانم تضمین بدهم. طرف پیشنهاد هم می گوید اگر نمی توانی، فلان شرکت آلمانی حاضر است تمام این موارد را تضمین دهد. تنها راه ممکن، گرفتن دستور وزیر است برای حل مشکل که باز هم در این مرحله، اصلی ترین دغدغۀ وزیر، تضمین است و تضمین. اصلاً کار تحقیقی یعنی همین. من اگر یک درصد هم احتمال خطا بدهم با عقب نشینی طرف معامله مواجه خواهم شد، پس اساساً فرقی نمی کند که در صنعت باشم یا در بیرون آن.

اخیراً گویا داستان عوض شده و نشانه های مثبتی دریافت کرده ایم. دوستان ما با استفاده از تکنولوژی نانو، دوغاب سیمان فوق سبکی را طراحی و آن را به مسئولان مناطق نفت خیز ارائه کردند. اگر من هـم جای آن مسئول بودم، شاید اصلاً نمی پذیرفتم، اما مدیر مربوطه دستور داد 2 حلقه چاه برای آزمایش سیمان و نانوذرات در اختیار پژوهشگران ما قرار دادند که امتیاز بسیار مهمی برای ما بود که خوشبختانه جواب مثبت گرفتیم و هر دو طرف نفسی به راحتی کشیدیم و 10 چاه دیگر را نیز در اختیار ما گذاشتند. اگر اتفاقی از این دست بیفتد، یقین بدانید که می توانیم به بازارهای امارات، کویت و قطر هم برای عملیات مشابه دست پیدا کنیم. همین اتفاق در بحث سولفورزدایی هم افتاد؛ شجاعت بالای مدیر و خطرپذیری او، به همراه نهایت تلاش ما، موفقیتهای بسیاری را نصیب کشورمان کرده است، اما به هیچ وجه نمی توان تضمین کرد که همیشه جواب مثبت بگیریم و اشتباهی رخ ندهد. خوشبختانه اخیراً موفق به تولید نانوکربن شده ایم که محصولات ما مورد استقبال دانشگاه ها و دیگر مراکز شده و با درخواست مالزی برای راه اندازی یک واحد با ظرفیت 8 کیلوگرم در روز شده ایم و اخیراً هم پیشنهاد همکاری دیگری هم از کیش به ما شده است.

با توجه به بروز نشانه های مثبت اینچنینی، چه شاخصهایی ممکن است باعث گسترش این نگاه مثبت شود و استراتژی پژوهشگاه در این زمینه چیست؟

با تلاش کلیۀ همکاران و حمایت مسئولان، امروزه محصول گرایی را محور کار خود قرار داده ایم و از همان ابتدا به دنبال محصول هستیم. برهمین اساس، در کنار معاونت بازرگانی، معاونت برنامه ریزی استراتژیک نیروی انسانی را تدارک دیده ایم، زیرا رویکردمان را بیشتر متوجه بحث مدیریت دانش و نیروی انسانی کرده ایم و بررسیهای اقتصادی و فنی، از الزامات پروژه ها محسوب می شود. توجه کامل به جزئیات طرح، بررسی مسائل زیست محیطی، مستندسازی و تحلیل بازار و شناخت رقبای داخلی و خارجی جایگاه مناسبی در پروژه های ما پیدا کرده اند و با توجه به تمرکز فعالیتهایمان بر پایۀ پایلوتهای چندمنظوره، فرآیند تبدیل ایده تا محصول 3 تا 4 سال کوتاهتر شده که توان ما را برای رقابت محصولات مشابه داخلی و حتی بین المللی بسیار افزایش داده که موفقیتهای اخیر ما در مقولۀ نانوتکنولوژی، برپایۀ همین اقدامات صورت گرفته است.

همچنین، مطابق با روند حرکت دنیا برای ایجاد ارزش افزوده بر گاز خام (GTL)، جامدسازی و انتقال آن به صورت قالبهای هیدرات یا سوزاندن و تبدیل آن به نانوذرات کربنی مثل نانوکربن تیوب، تبدیل گاز به مایع براثر تبدیل آن به برشهای سبک از جمله گازوئیل یا گریس و پارافین. این تلاشها در دنیا در حال انجام است، ولی تا زمانی که قیمت گاز در این حد باشد، مقرون به صرفه نیست، ولی اگر به دانش فنی و امکان صنعتی شدن آن دست پیدا کنیم، به محض افزایش غیرمعقول نفت و کاهش قیمت گاز یا شرایط پیش بینی نشده با دراختیار داشتن این دانش، برگ برنده ای در اختیار خواهید داشت برای مقابله با تهدیدات. ضمن اینکه فرآیندها همیشه قابل بهینه سازی اند که تاثیر عمده ای در قیمت تمام شده دارند و در اینجا نقش کاتالیستها تعیین کننده است.

با توجه به گستردگی بسیار صنایع گاز، مطمئن هستم که با در اختیار داشتن دانشهای فنی مرتبط، موفق به انجام دادن کارهای بسیار بزرگی خواهیم بود. اعتقاد راسخ دارم دانشمندان حوزه نفت و گاز، با توسعۀ تکنولوژی و نیازهای زمان، تا آخرین قطرۀ نفت چاه های نفتی را استخراج خواهند کرد، چون در آینده و با کاهش ذخایر نفتی، ارزش و بهای آن بسیار بیشتر از بهای فعلی آن خواهد شد.

اصلی ترین وظیفۀ ما، برطرف ساختن نگرانیهای کلان وزارتخانه از جمله کمبود بنزین، تولید روزانۀ بیشتر نفت، حل مشکلات زیست محیطی، خوردگی لوله های انتقال، برداشت بیشتر گاز از حوزه مشترک با قطر و... است که این موارد در شورای عالی پژوهش متشکل از رئیس پژوهشگاه، مدیرکل پژوهش وزارتخانه، رئیس دانشگاه نفت، رئیس مؤسسۀ مطالعات انرژی و رؤسای واحدهای تحقیق و توسعۀ 4 شرکت تابعه وزارتخانه با مسئولیت دکتر کردان مطرح می شود. در گذشته، همکاران ما همزمان با اجرای پروژه های مختلف از جمله سولفورزدایی با مشکلات دیگری از جمله خوردگی و موارد دیگر هم مواجه می شدند که برای آنها هم اقدام به تعریف پروژه های پیش بینی نشده می کردیم. برهمین اساس و با توجه به اینکه تا سال گذشته برنامۀ کلانی برای طرحهایمان نداشتیم، با کمک همکارانم در پژوهشکده های مختلف، توانمندیهایمان را در یک دوره 12 ماهه تدوین و برپایۀ آن، برنامۀ جامع امسال تدوین شد که با استقبال بسیار مناسب اعضای شورای عالی پژوهش مواجه شد و قول حمایت همه جانبه از جمله تأمین اعتباراتش را گرفتیم. در مجموع، 80 عنوان اولویت را مطرح کردیم که با تأکید رئیس شورای عالی پژوهش، 7 مورد از جمله دانش دوغاب سیمان فوق سبک برای استفاده در کلیۀ چاه های کشور، طراحی واحدهای سولفورزدایی، راه اندازی واحد پایلوت چندمنظوره، نرم افزار مخازن هیدروکربنی، به عنوان اصلی ترین دغدغه های وزارت نفت در اولویت دستور کار امسال قرار گرفته است.

همچنین در مباحث بایوتکنولوژی و نانوتکنولوژی، اولویت بندی طولانی مدت تری نیز صورت گرفته که با هماهنگی مرکز تحقیقات نانو، دستیابی به دانشهای فنی متعددی را مدنظر داریم که متعاقباً، برنامۀ پنجسالۀ پژوهشگاه برهمین اساس تدوین خواهد شد.

با توجه به اعلام شما مبنی بر تدوین طرحهای پژوهشی پژوهشگاه براساس واقعیات جامعه و اولویت بندی پژوهشگاه در 3 سال اخیر و نهایتاً، تدوین طرح جامع در سال جاری، این سوال مطرح می شود که چرا ما قادر به تأمین بنزین موردنیاز داخل یا برداشت گاز از حوزۀ مشترک با قطر نیستیم؟ آیا موضوعاتی به این مهمی که گریبانگیر کشور است و اتفاقاً، کلیه مسئولان کشور بر روی آن اجماع دارند، در اولویتهای پژوهشگاه قرار نگرفته یا مسئولان اجرایی بنابر ملاحظات خاص، با چنین اقداماتی موافق نیستند؟

برای حل مشکل بنزین، با استفاده از تکنولوژی نانو، اخیراً فعالیتهای بسیار مناسبی انجام داده ایم که با آزمایش آن بر روی پژو جی.ال.ایکس، موفق شدیم مصرف بنزین را به اندازۀ 3 درصد کاهش دهیم. در حالی که با توجه به مصرف روزانه بیش از 70 میلیون لیتر بنزین و تعداد خودروهای موجود، این موفقیت قابل توجه است، اما هزینۀ استفاده از این تکنولوژی بالاست و ما قادر به حل مشکل امروز بنزین نیستیم. اساساً بحران بنزین و مسائل پیرامون آن، خارج از حوزه پژوهش است، زیرا با اتخاذ تصمیمهایی از جمله آزادسازی قیمت بنزین، سهمیه بندی، واردات و... صورت مسئله کاملاً تغییر پیدا می کند و به طور کلی، فرآیند تولید بنزین از اختیار محقق خارج است. اما همان طور که وزیر نفت نیز بارها اعلام کرده است، در شرایط خاص می توان طی مدت زمان 3 تا 4 روزه و با تغییر فرآیندها و تولید محصولات اصلی، در چند پالایشگاه، بنزین تولید کنیم. همزمان با اینکه اعلام می کنم مشغول پژوهش روی کیفیت بنزین و کاهش مصرف آن هستیم، صادقانه باید بگویم که نمی توانیم با پژوهش مشکل 30 تا 40 میلیون لیتری بنزین را حل کنیم. اگر هم بخواهیم برای آن سرمایه گذاری بکنیم، هیچ توجیهی ندارد و ترجیح می دهیم روی تبدیل نفت سنگین به سبک یا GTLکار کنیم که توجیه بیشتری دارد.

صنعت نفت در کشور ما سابقۀ 100 ساله دارد، اما در کشورهایی مثل نروژ با سابقۀ بسیار کمتر، شاهد پیشرفتهای چشمگیری هستیم. دلیل این تفاوت را در چه می دانید؟

با توجه به افزایش فشارهای بین المللی و سیاسی، تحریمها و مسائلی از این قبیل، بسیاری از ملاحظات اقتصادی و سلیقه ای مدیران کمرنگ تر شده و مدیران ارشد داخلی بیشتر به پژوهش و پژوهشگاه توجه می کنند. در بسیاری از مسائل از جمله پتروشیمی و بایو و صنایع بالادستی، متأسفانه نتوانسته ایم مشکلات را حل کنیم، اما مشکلات کشور را به طور واقعی تری لمس و آمادگیهای بیشتری را کسب کرده ایم، به طوری که در بخش پژوهش شناخت بیشتری نسبت به گلوگاه ها از جمله قطعی گاز در زمستان یا مشکل بنزین پیدا کرده ایم. از سوی دیگر، خوشبختانه نگاه مدیران ارشد به بخش پژوهش مهربان تر شده و با توجه به شرایط موجود، خطاها و کمبودها را بیشتر پذیرا هستند.

اما به هر حال، زیبندۀ کشور ما و صنعت نفت ما با سابقۀ 100 ساله و جمعیتی بیش از 70 میلیون نفر نیست که تنها 700 تا 1000 پژوهشگر داشته باشد، بلکه نیازمند طرح جامع پژوهشی در کل صنعت نفت با جامعه ای در حدود 7000 پژوهشگر هستیم. چرا نباید مشکل بنزین، مشکل روغنها، طراحی خودرو، محیط زیست و بسیاری از مشکلات دیگر تاکنون حل شده باشند، چون همواره به حداقلها اکتفا کرده ایم.

با 45 تا 50 نفر که نمی توانیم علاوه بر حل مشکل بنزین، ازدیاد برداشت از مخازن، دستیابی به دانش فنی GTL، تولید سوخت از زباله ها و غلات و... هرکدام منابع انسانی و تجهیزاتی متناسب با ابعاد خود را طلب می کند که متأسفانه کشور ما فاقد چنین ظرفیتی است. به هر حال تمام تلاش خود را به کار خواهیم بست تا بیش از پیش، در خدمت صنعت نفت و کشورمان باشیم.

گاز علیه باد

2008-09-20T11:13:30.0000000+03:30

دفاع مدیرعامل سازمان انرژی های نو از نیروگاههای بادی

اگر برخی از کشورهای جهان با آرزوی برخورداری از منابع فسیلی و نفت ایران،

مشغول چرخاندن چرخهای صنایع خود در دوران نفت 140 دلاری هستند، بدون شک بسیاری دیگر از کشورها نیز آرزومند داشتن توانمندیهای این کشور 4 فصل از نظر منابع طبیعی و البته مزارع بادی هستند که براساس آخرین اعلام انجمن جهانی انرژی باد، پتانسیل آن بالغ بر 30000 مگاوات تخمین زده شده است.

طراحی و ساخت آسیابهای بادی از 2000 سال پیش از میلاد مسیح در ایران مرسوم بوده و هم اکنون نیز بستر مناسبی برای گسترش بیش از پیش بهره برداری از توربینهای بادی فراهم شده است.

این در حالی است که نیروگاه های متکی به سوختهای فسیلی، توان تأمین برق مصرفی کشور را ندارند و از سوی دیگر، در حال گذار از دوران سوخت ارزان هستیم و در پی آن، تغییر زاویۀ نگاه مدیران ارشد کشور به منابع جدیدی از انرژی.

در حالی که ظرفیت اسمی کل نیروگاه های برق کشور 34000 مگاوات است، مدیرعامل سازمان متولی انرژیهای نو ایران از توان 6500 مگاواتی نیروگاه های بادی خبر می دهد و البته گلایه از کم توجهی مسئولان ذی ربط برای تحقق این مهم.

در روزهایی که بازار نفت و انرژی ناآرامیهای بسیاری را شاهد است، گفتگو در دفتر آرام مدیرعامل سازمان انرژیهای نو ایران (سانا) و شنیدن آخرین وضعیت منابع تجدیدپذیر، فرصتها و توامندیهای کشور و برنامه های آیندۀ وزارت نیرو حاوی نکات بسیار جالبی است که بدون شک برای تمامی مردم ایران جالب توجه است.

*****

این روزها با افزایش بی سابقۀ قیمت نفت، مباحث بسیاری راجع به ضرورت استفادۀ بیشتر از منابع جدید انرژی نقل محافل علمی و رسانه ای شده است. اصلی ترین وظایف و اهداف «سانا» یا همان سازمان انرژیهای نو ایران چیست؟

«سانا» سازمانی وابسته به وزارت نیرو و وظیفۀ آن مدیریت بر منابع تجدیدپذیر کشور است. این مدیریت شامل شناخت منابع مذکور و اجرای پروژه های نمونه می شود. یعنی هدف ما تولید نیست. هدف ما فرهنگ سازی است. رویکرد ما به این منابع این است که ساخت مبدلهای انرژیهای تجدیدپذیر را در کشور بررسی و آنها را بومی کنیم. چون همانطور که می دانید انرژیهای تجدیدپذیر به صورت تولید پراکنده هستند.

تولید پراکنده چه مزیتهایی بر تولید متمرکز دارد؟

امروزه در تمامی دنیا، بر تولید به روش پراکنده یا دی جی (Distributed Generation) اتفاق نظر دارند و تمرکز کل دنیا بر همین تولید پراکنده است. این سیستمهای تولید پراکنده DG نام دارند. بزرگ ترین مزیت این گونه سیستمها این است که با سـرمایـه هـای بسیار کوچـک امـکان راه انـدازی، نـصب و بهره برداری از این سیستمها وجود دارد و از طرفی دیگر وابستگی به شبکۀ سراسری را کم می کنند.

وضعیتی را تصور کنید که شبکۀ سراسری برق ساعتها از سرویس خارج شود و برق مملکتی یک شبانه روز یا حتی چند ساعت قطع شود. این وضعیت به خصوص برای ممالک صنعتی یک فاجعه است. در اینجاست که فایدۀ سیستمهای مذکور نمایان می شود و حتی با قطع چند ساعتۀ شبکه سراسری هیچ مشکل تهدیدکننده ای به وجود نخواهد آمد.

منابع تجدیدپذیر یکی از آن منابعی است که امکان تولید انرژی الکتریکی دارند به صورتی که هم خودشان مصرف کنند و هم بخشی از این انرژی تولید شده را به شبکۀ سراسری تزریق کنند. علاوه بر منبع باد، منابع دیگری از جمله خورشید، ژئوترمال، نیروگاه های آبی کوچک، استفاده از زباله، ضایعات کشاورزی و دامی و مواردی مثل تولید سوخت خودرو از پسماندهای کشاورزی نیز مطرح است.

با توجه به اهمیت روزافزون این منابع، «سانا» و وزارت نیرو چه اقداماتی برای تأمین انرژی از منابع تجدیدپذیر انجام داده اند؟

تقریباً از 5-6 سال پیش وزارت نیرو تصمیم گرفت تا پتانسیل تولید انرژی الکتریکی از باد را در نواحی مختلف کشور مورد بررسی و سنجش قرار دهد.البته قبل از آن هم مطالعاتی در دانشگاه ها انجام داده بودند اما نه به گستردگی مطالعاتی که ما و وزارت نیرو شروع کرده بودیم. یک مشاور ایرانی را با یک مشاور آلمانی هماهنگ کردیم و با در اختیار قراردادن امکانات و نرم افزارهای ویژه، آنان شروع به مطالعۀ ارتفاعات کشور کردند. سپس اطلاعات اولیۀ باد را از ایستگاه های موجود هواشناسی کشور گرفتیم. بر اساس همین مطالعات و اطلاعاتی که از ارگانها و نهادهای مختلف مربوط گرفتیم، توانستیم 70 نقطه را شناسایی کنیم و 70 دکل هم به ارتفاع حدود 40 متر در ارتفاعات 10، 20، 30 و 40 متری نصب کردیم که قادر به اندازه گیری جهت و سرعت باد و همچنین رطوبت هوا و میزان تابش انرژی خورشیدی بودند. طی دو سال اطلاعات این دکلها ابتدا به صورت دستی و بعد به صورت دیجیتالی و ماهواره ای جمع آوری شد. حاصل این اطلاعات، تهیه و تدوین نقشۀ جامعی از وضعیـت باد بـود کـه به طـور مشخص نشان دهندۀ پتانسیل ارتفاعات کشور در تولید انرژی بادی است. آنچه از این نقشه دستگیر ما و کارشناسان شد این بود که ما در اکثر نقاط کشور امکان نصب توربینهای بادی را داریم.

آیا با این بررسیهای انجام گرفته، ظرفیت تولید برق از انرژی باد مشخص شده است؟

در واقع سه جریان بزرگ بادی در کشور وجود دارد: یکی در طول کشور از شرق به غرب در شمال، و یکی از شمال به سمت پایین در قسمت غرب کشور و دیگری در قسمتهای شمال و جنوب سلسله جبال زاگرس و البرز. بنا بر اطلاعات مقدماتی که در دست ماست حدوداً 10000 مگاوات ظرفیت نصب توربینهای بادی در نقاط مختلف کشور را داریم و قطعاً اطلاعات تکمیلی نشان دهندۀ وجود ظرفیتی چند برابر ظرفیت فعلی خواهد بود. بنابراین تولید انرژی الکتریکی از طریق باد در کشور ما می تواند یکی از به صرفه ترین و راحت ترین روشهای تولید انرژی باشد زیرا، نه هزینۀ هنگفتی می طلبد نه ریسک بزرگی دارد.

بزرگ ترین و موفق ترین کشور در این زمینه آلمان است که وسعت آن به اندازۀ استان خراسان قدیم ماست. آلمان تا به حال 22000 مگاوات توربینهای بادی در کشور خود نصب کرده است و این نشان می دهد که ظرفیت موجود در کشور ما اعدادی بیش از 10000 مگاوات خواهد بود. پس ما باید به پتانسیل تولید انرژی الکتریکی از طریق باد جدی تر از این حرفها فکر کنیم.

در این زمینه چه طرحهایی اجرا شده است؟

با توجه به برنامه ریزیهایی که از قبل انجام گرفته، دولت دو پروژۀ بزرگ بادی را در دست اقدام دارد: یکی در منجیل به ظرفیت 100 مگاوات و دیگری در بینالود نزدیک مشهد به ظرفیت28/3 مگاوات. پروژۀ بینالود تمام شده اما پروژۀ منجیل همچنان در دست اقدام است. بر اساس برنامه ریزیهایی که در همین زمینه انجام گرفته بخش خصوصی، اولین کارخانۀ تولید تجهیزات توربینهای بادی را در کشور راه اندازی کرده است. الآن سالهاست که ایران اولین کشور در خاورمیانه است که توربینهای بادی را خود می سازد. ما همین الآن چیزی در حدود 180 میلیون کیلووات ساعت در مزرعۀ منجیل و بینالود برق تولید و به شبکۀ سراسری آن را تزریق می کنیم.

بهترین نمونۀ توربینهای بادی 7-8 سال اخیر، که همان توربینهای 660 کیلووات V47 اسـت، در کشـور ما تولیـد می شود. از نمونه توربینهای ساخته شده در کشور ما الآن در ارمنستان و 4 دستگاه هم در دیگر کشورهای خارجی نصب شده و مشغول بهره برداری است.

برای استفاده از این نوع انرژیها در کشور با چه مشکلاتی روبه رو هستیم؟

متأسفانه به جهت اینکه قیمت برق در کشور ما بسیار پایین است و علتش هم قیمت سوختهای فسیلی است که با سوبسید عرضه می شوند، امکان رقابت نیروگاه های بادی با نیروگاه های گازی وجود ندارد.

چون در سالهای گذشته، دولت گاز را با قیمتی بسیار ارزان ارائه می کرد، هزینۀ احـداث یـک نیروگاه گازی معادل 300 دلار به ازای هر کیلووات بود و گاز فراوانی به آن تعلق می گرفت، بنابراین احداث نیروگاه بادی برای دولت جذابیت اقتصادی نداشت.

بی توجهی به نیروگاه های بادی علل مختلفی داشته است. غیر از علتی که در بالا ذکر شد باید به تعلق سوبسید به گاز و پایین بودن هزینۀ اولیه بهره برداری از گاز و قیمت تمام شدۀ آن اشاره کرد. تمام اینها باعث شده است که باد و نیروگاه های بادی در کشور ما نه تنها در گذشته بلکه در حال هم توجیه اقتصادی نداشته باشد. این در حالی است که درکشورهایی مثل امریکا، هند، چین، آلمان، اسپانیا و به طور کلی اغلب کشورهای دنیا استفاده از توربینهای بادی به شدت رواج یافته است. چون به فکر این هستند که وابستگی خود را به سوختهای فسیلی کم کنند. چون مسئولان ما هیچگاه تصور روشنی از باد و فواید آن و واقعیـت در مـورد رو بـه اتمـام بـودن سوختهای فسیلی نداشته اند، همین دو پروژۀ دولتی ما به سختی در حال انجام گرفتن است. متأسفانه ما در تمامی مراجعه ها به مسئولانی که کلید تصمیم گیری را در اختیار دارند با قیاس گاز و سوختهای فسیلی با باد مواجه شدیم و شاهد به فراموشی سپردن باد و انرژی بادی بودیم.

مسـئلۀ دیـگـری که مـا بـاید به آن به عـنوان یکی از بزرگ ترین مزیتهای استفاده از توربینهای بادی برای تولید انرژی توجه کنیم، مسئلۀ محیط زیست است. متأسفانه در کشور ما صدمه زدن به محیط زیست هیچ هزینه ای ندارد. یعنی اگر فردی برفرض، موتـور اتـومبـیلـش ایـراد فنـی داشـته باشد و حـجم زیـادی از دی اکسیدکربن را وارد محیط کند هیچ برخوردی با وی نمی شود. قبلاً که نمی شده؛ الآن هم اگر بشود، جدی نیست. بنابراین ما در کشور خودمان هیچ وقت محاسبه نکرده ایم که صدمه به محیط زیست چه هزینه ای برای ما و ملت ما در بر دارد و بدتر اینکـه در تـولید انـرژی این هزینه ها را منظور نکردیم و فقط حجم انرژی مورد نیاز را مورد بررسی قرار دادیم بدون اینکه به عواقب آن فکر کنیم.

اگر عملکرد کشورهای اروپایی را با خودمان مقایسه کنیم، آنها با توجه به همۀ سرمایه ها و امکاناتی که برای دسترسی و ابتیاع منابع فسیلی کشورهای دارای این ذخایر داشتند و با وجود اشراف تجاری بر کشورهای تولیدکنندۀ نفت، باز هم سرمایه گذاریهایی در زمینۀ تولید انرژی از طریق باد و خورشید داشتند تا جایی که کشوری مثل آلمان با آن پهنۀ نه چندان وسیع، 20000 مگاوات نیروگاه بـادی دارد و اسـپانیا در طول یک سال ناگهان با ظرفیـتی معادل 5000 مگـاوات تـوربینـهای بـادی را بـه بهره برداری می رساند.

امور تحقیقاتی مرتبط با سانا چگونه انجام می گیرد؟

ما در سانا بخشی به اسم تحقیقات داریم. البته پروژه های ما که حدوداً 60 میلیارد تومان در سال است اغلب ماهیت ساخت پایلوت، پتانسیل سنجی و تحقیقاتی دارند. همان پتانسیل سنجی در واقع نوعی تحقیق است که حاصل آن به تهیۀ نقشه هایی منجر می شود که حکم منبع تصمیم گیری را برای ما دارد. ساخت نیروگاه های پایلوت هم در حقیقت نوعی تحقیقات کاربردی است.

یکی از جنبه های مهم بحث تولید انرژی از منابع تجدیدپذیر، تولید قطعات مورد نیاز است و مسلماً یکی از رسالتهای سانا، انتقال تکنولوژی به بخش خصوصی است. تعامل شما با شرکتهای خصوصی فعال در این عرصه چگونه است؟ ظاهراً تأمین قطعات پروژه هایی که صحبت آن شد با شرکت صبا نیرو بوده است.

سرمایه گذاری دولت بر این هدف استوار بوده است که آنها هم سرمایه گذاری شان پا بگیرد. ولی به نظر من باید حجم این سرمایه گذاریها را بیشتر کنیم. برای اینکه آنها به همین یک تا دو پروژه اکتفا نکنند و بتوانند به اجرای پروژه های متعددی اقدام کنند و از این طریق به بزرگ شدن و توسعه یافتن سرعت ببخشند و برای اینکه یک R&Dبزرگ درست کنند و امکاناتشان را گسترده کنند، ما باید به اینگونه شرکتها با آغوش باز و روی گشاده برخورد کنیم. سیستمهای حمایتی در سیاستگذاریهای کشور تعریف شده اند، اما دست مدیران دولتی برای اجرای این سیاست حمایتی خیلی باز نیست. اینکه ما الآن یک صبا نیرو داریم و چند تا نداریم، بیشتر به این علت است که ما این کار را توسعه ندادیم.

رابطۀ شما با شرکتهای خصوصی مشتاق به سرمایه گذاری در تولید برق چگونه است؟

ما تا به حال در حدود 600 مگاوات موافقت اصولی صادر کرده ایم، در صورتی که چیزی حدود 3000 مگاوات متقاضی داریم. منتها چون اینها نمی توانند از بانکها وام بگیرند در توسعه کمی مشکل دارند. بحث قیمت خرید هم هست. این شرکتها باید بتوانند سرمایه گذاری کنند و ما هم باید در دولت برنامه ریزی کنیم تا بتوانیم یک سیستم تأمین اعتبار مطمئن را ایجاد کنیم تا قراردادهای این شرکتهای خصوصی تأمیـن اعتـبار بشـود. یعـنی وقتی قرارداد را می بندید باید مطمئن باشید که ما در تاریخ معین پول شما را پرداخت می کنیم و برق تولیدی شما را می خریم. این پول اگر به موقع به شما برسد شما می توانید قسطها و حقوق کارکنان را پرداخت کنید و به کارتان رونق ببخشید.

آیا شما برنامه ای هم دارید برای اینکه تولید را از بخش صنعتی به سمت تولید خانگی ببرید؟ مثل استفاده از توربینهای کوچک برای مصارف خانگی؟

تا زمانی که برق با قیمتی حول و حوش 20 تومان به ازای هر کیلو وات فروخته بشود و این سوبسید هم به انرژی داده شود، توسعه و استفاده از این سیستمهای هیبریدی و سولار یا آب گرمکنهای خورشیدی توجیه اقتصادی ندارد و مردم هم ترجیح می دهند که به این عرصه برای سرمایه گذاری وارد نشوند.

ما طرحهای پایلوت فراوانی هم در تمامی این سیستمها انجام داده ایم. ما 6000 متر مربع را به آبگرمکنهای خورشیدی واگذار کردیم الآن هم دارد کار می کند. سازمان بهینه سازی مصرف سوخت مسئول این امر است و عزیزانمان هم در آن سازمان مشغول توسعۀ این طرح هستند. من فکر می کنم که اگر دولت قیمت حاملهای انرژی را واقعی بکند، تمام این سیستمها به شدت در مملکت توجیه پیدا می کنند و سیاستهای بخش ساختمان و صنعت در بحث تأمین انرژی تغییر و در نهایت به نتیجۀ خوبی منجر شود. یعنی فشار کمتری به شبکۀ سراسری وارد خواهد آمد و نتیجه این خواهد شد که با تأمین انرژی الکتریکی از منابعی مثل باد و سولار دیگر شاهد این خاموشیها نخواهیم بود.

EnergyNewComes.com News Feed

مصرف گاز در ایران بیشتر از مصرف گاز اروپاست

مدیریت مصرف انرژی و مشکلات پیش روی صنعت نفت در گفتگو با دکتر عمادی

مدیر پژوهش و فناوری شركت ملی نفت ایران

گفتگو با رئیس آژانس بین المللی انرژی: هیچ راه برگشتی وجود ندارد

ترجمه: پروین فغفوری

گفتگو با رئیس کمیسیون ویژۀ مجلس دربارۀ حذف یارانه های انرژی

گفتگو: اعظم ویسمه

«طبق توافقات صورت گرفته با دولت، هر اقدامي در زمينۀ اجراي طرح تحول بايد با اجازۀ مجلس و ارائۀ لايحه از سوي دولت باشد...»

یارانه بنزین در گفتگو با وزیر اقتصاد: هنوز هیچ چیز مشخص نیست

گفتگو: علی حق

هرچه هست، همان اظهارنظرها و روايتهاى پراكندة مسئولان مختلف دولتى و مشاوران پرشمار رئيس دولت است كه «كلاف پيچيدۀ» طرح تحول اقتصادى را كامل نكرده است.

امریکا مصمم بود به ایران حمله کند

نفت و امنیت ملیدر گفتگو با دکتر محسن رضایی،دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------آرش حسن نیا

یعنی شما معتقدید ما روی این نقطۀ بهینه ایستاده‌ایم؟

یعنی معتقدید، در حال حاضر این رویکرد وجود ندارد؟

جزئیات کارکرد و فرآیند تأسیس و تصمیم گیری این صندوق مشخص شده است؟

این صندوق در کنار حساب قرار خواهد گرفت؟

یعنی منابع تأمین سرمایۀ این صندوق، همان منابع حساب ذخیرۀ ارزی خواهد بود؟

پس این واکنشها كه شاهد آن هستیم از كجا نشئت می‌گیرد؟

رفت و برگشت به این صندوق ارزی است؟

صادرات گاز ارزش سیاسی دارد

گفتگو با مدیرعامل شرکت ملی گاز

موضوع قراردادها در مورد گاز بسیار حایز اهمیت است. لطفاً در مورد وضعیت قرارداد صادرات گاز به ترکیه توضیح دهید.

پیچیده ترین و طولانی ترین قرارداد گازی ایران، خط لوله صلح است که حتی گفته می شود قربانیان زیادی هم در تشکیلات وزارت نفت داشته است. سرنوشت خط لوله صلح چه خواهد بود؟

در رابطه با واگذاری شرکتهای زیر مجموعه شرکت ملی گاز با توجه به اصل 44 چه برنامه ریزیهایی صورت گرفته است؟

با توجه به اینکه توسعۀ صنعت گاز و صادرات آن در ایران بسیار مورد تأکید است، شما آن را فرصت ارزیابی می کنید یا تهدید؟

بسیاری از کارشناسان اعتقاد دارند که توسعۀ گازرسانی در سطح موجود به مناطق روستایی توجیه اقتصادی ندارد.

کمبود بنزین، با پژوهش حل نمی شود

بودجۀ مالی پروژه های تحقیقاتی پژوهشگاه از کدام منابع تأمین می شود؟

همزمان با این روند، آیا پژوهشگاه از لحاظ توسعۀ تکنولوژی هم توانسته پیشرفت داشته باشد و پیشرو باشد؟

حتی در این بخش که پژوهشگاه، خود بخشی از صنعت است؟

با توجه به بروز نشانه های مثبت اینچنینی، چه شاخصهایی ممکن است باعث گسترش این نگاه مثبت شود و استراتژی پژوهشگاه در این زمینه چیست؟

صنعت نفت در کشور ما سابقۀ 100 ساله دارد، اما در کشورهایی مثل نروژ با سابقۀ بسیار کمتر، شاهد پیشرفتهای چشمگیری هستیم. دلیل این تفاوت را در چه می دانید؟

گاز علیه باد

دفاع مدیرعامل سازمان انرژی های نو از نیروگاههای بادی

اگر برخی از کشورهای جهان با آرزوی برخورداری از منابع فسیلی و نفت ایران،

تولید پراکنده چه مزیتهایی بر تولید متمرکز دارد؟

با توجه به اهمیت روزافزون این منابع، «سانا» و وزارت نیرو چه اقداماتی برای تأمین انرژی از منابع تجدیدپذیر انجام داده اند؟

آیا با این بررسیهای انجام گرفته، ظرفیت تولید برق از انرژی باد مشخص شده است؟

در این زمینه چه طرحهایی اجرا شده است؟

برای استفاده از این نوع انرژیها در کشور با چه مشکلاتی روبه رو هستیم؟

امور تحقیقاتی مرتبط با سانا چگونه انجام می گیرد؟

رابطۀ شما با شرکتهای خصوصی مشتاق به سرمایه گذاری در تولید برق چگونه است؟

آیا شما برنامه ای هم دارید برای اینکه تولید را از بخش صنعتی به سمت تولید خانگی ببرید؟ مثل استفاده از توربینهای کوچک برای مصارف خانگی؟

نفت و امنیت ملی
در گفتگو با دکتر محسن رضایی،
دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام