روایت وزارت بازرگانی از حذف یارانه ها
هزينه هاي عمومي کالاهاي يارانه اي سهم قابل ملاحظه اي از بودجه دولتها در كشورهای شمال افریقا و خاورمیانه را تشکيل مي دهد و تقريباً در تمام کشورهاي اين منطقه يارانه ها بيشترين سهم برنامه پرداختهاي اجتماعي دولت را براي کاهش فقر دربر مي گيرند.
از اين رو بيشتر کشورهاي شمال افريقا و خاورميانه اصلاح اين سيستم را به منظور کاهـش ناکارايـي و هزينـۀ مالي يارانه ها آغاز كرده اند که نتايج نشان مي دهد تاکنون در اين زمينه موفق عمل کرده اند.
*****
1- تونس؛ خودهدفمندی تفاوت در كیفیت
اصلاح سيستم يارانه ها در تونس از طريق خود هدفمندي تفاوت در کيفيت اعمال شده است. معيار مشخص اين اقدام شامل بهبود هدفمندي کالاهاي پست، افزايش قيمت کالاهاي لوکس (کالاهاي مصرفي گروه هاي پردرآمد) و کاهش هزينۀ توليد و توزيع کالاهاي يارانه اي بود.
با کاهش فساد و کاهش افراد ذينفع اثربخشي برنامۀ اعطاي يارانه به طور قابل ملاحظه اي افزايش يافته به طوري که در طول سه سال، سهم يک پنجم گروه هاي پايين درآمدي از کالاهاي کالري زا و پروتئيني افزايش يافت و هزينه هاي يارانه از 4 درصد به 2 درصد در يک دورۀ خاص کاهش پيدا کرد. به دنبال اين اصلاحات، منافع مطلق فقرا افزايش پيدا کرد و توانستند 21 درصد کل يارانه ها را به خود اختصاص دهند در حالي که گروه هاي بالا درآمدي سهمشان از يارانه ها به 18 درصد رسيد.
2- الجزایر؛ آزادسازی تدریجی
اصلاح نظام يارانه ها در الجزاير نیز نمونۀ دیگری از اصلاحات انجام گرفته در موضوع یارانهها در این منطقه است.
الجزاير از ابتداي سال 1992 برنامه پرداخت يارانه ها را در مدت چهار سال به طور کامل حذف کرد که اين امر از طريق آزادسازي تدريجي قيمت کالاهاي اساسي حمايت شده انجام گرفت و در همين زمان هم برنامه هاي تأمين اجتماعي براي جبران رفاه عمومي از دست رفته اعمال شد.
قبل از برنامۀ اصلاحات در الجزاير طي يک دورۀ خاص ارزش يارانه هاي در دسترس ثروتمندان سه برابر فقرا بوده است. اما فشارهاي شديد مالي و بي ثباتي اقتصادي از دلايل اصلاح برنامه يارانه ها در اردن بودهاست، بهطوریكه ابتدا در سال 96 يارانۀ گندم حذف شد و قيمت آرد و نان افزايش يافت که اين افزايش با پرداختهاي انتقالي به کل جامعه همراه بود. سپس کوپنهاي مواد غذايي با پرداختهاي نقدي جايگزين شد که کاهش پرداختهاي انتقالي براي نان را به دنبال داشت و در مرحلۀ بعد، معادل پرداخت نقدي انتقالي که عام بود پرداختهاي سيستم نقدي به خانوارها اعمال شد که اين اقدام افزايش قيمت گندم، علوفۀ دام و نان را جبران كرد.
در ادامۀ اين روند کليه پرداختهاي انتقالي حذف شد، اما با وجود اعتراضات اوليۀ مردمي، اين اصلاحات کاهش هزينه ها و بهبود هدفمندي يارانه ها را در پي داشت.
3- مراكش؛ حمایت تعرفهای
مراکش از سال 1996 پيشرفتهايي در قانونمند كردن يارانه ها داشته است، به طوری که هيچ سهميه اي و نه اجازۀ وارداتي حتي براي گندم و نان داده نمي شود و توليدکنندگان محلي و بازار داخلي تنها از طريق تعرفه حمايت مي شوند.
تا قبل از اصلاح نظام يارانه ها در مراکش يک پنجم جمعيت بالاي درآمدي دو برابر فقرا از يارانه ها برخوردار شده اند و شکر و روغن بيشتر توسط گروه هاي بالادرآمدي مصرف شده و در اين بين تنها يارانۀ گندم براي گروه هاي کم درآمد هدفمندتر بوده است.
4- یمن؛ افزایش قیمت تا سطح جهانی
تا قبل از 1996 در يمن قيمتهاي داخلي گندم و آرد در سطوح پايين تري از قيمتهاي جهاني توسط دولت تعيين مي شدند. اما از اين سال به بعد انحصار دولت طي يک برنامه ميان مدت براي حذف يارانه ها به منظور کاهش هزينه هاي يارانه و افزايش قيمت داخلي تا سطح قيمت جهاني شکسته شد و در نتيجه هزينه هاي يارانه مواد غذايي از 2/5 درصد به 6/3 درصد توليد ناخالص داخل در طي يک دورۀ خاص رسيد.
5- مصر؛ كاهش یارانهها
در مصر نيز سياست کاهش يارانه ها از جانب دولت اتخاذ شد، به طوري که براثر اين سياستها سهم يارانههاي مواد غذايي از 14 درصد به حدود 5 درصد کل هزينه هاي دولت در طي يک دورۀ خاص کاهش پيدا کرد. که اين امر از طريق کاهش کالاهاي مشمول يارانه ها، افزايش قيمت نان و افزايش هدفمندي قند و شکر و روغن خوراکي صورت گرفته است.
6- جامائيکا؛ تحویل بن به جای یارانه
جانشيني يارانۀ عام به بن کالاها به منظور حمايت از فقرا و کاهش هزينه هاي مالي نیز از شیوههایی بوده كه در کشورهاي جامائيکا، مکزيک و امريکا تجربه شده است.
جامائيکا تحويل بن کالا را جانشين برنامه فراگير يارانه ها كرد. اين برنامه به طور قابل ملاحظه اي هدفمندي يارانه را در مقايسه با يارانه هاي فراگير بهبود بخشيد، به طوري که 20 درصد فقيرترين افراد جامعه 31 درصد منافع اين روش را به دست آوردند، درحالي که اين رقم در توزيع عام يارانه ها 14درصد بود.
7- سریلانكا؛ سهمیهبندی 35 ساله
بررسی برنامههای اصلاحات در حوزۀ پرداخت یارانهها نشان می دهد كه سريلانکا يکي از بهترين اصلاح تدريجي يارانه ها را تاکنون انجام داده است. سريلانکا بعد از استقلال از بريتانيا اولين تغييرات سيستماتيک در نظام يارانه ها را آغازکرد و به مدت 35 سال در بين اغلب افراد جامعۀ سهميه غذايي توزيع ميكرد و بعد بن کالا را جانشين سهميه بندي در کشور کرد. اين اصلاح، سهم کل يارانه هاي 40 درصد خانوارهاي پردر آمد جامعه (4 دهک بالا) را به نصف کاهش داد.
با ادامۀ هدفمندي يارانه ها اکنون سهم دوپنجم (4 دهک آخر) از ثروتمندان به 15 درصدکل يارانه ها کاهش يافته است، اما در مرحلۀ بعدي دولت پرداخت نقدي را جايگزين بن کالا كرد.
8- پاكستان، حذف رانت
تحول ساختاري پاکستان در سال 1987 نیز با حذف توزيع سهميۀ مغازه ها که آرد گندم را 30 درصد پايين تر از قيمتهاي متداول مي فروختند آغاز شد.
اين امر تنها اعتراض مغازه داران را در پي داشت، زيرا بيش از نيمي از غلات هيچگاه در اختيار مصرف کنندگان قرار نمي گرفت، اما دولت سياستهاي جبران آشکاري به کار بست. براي مثال حقوق و دستمزد کارکنان دولتي کم درآمد را افزايش داد.
9- بنگلادش؛ برداشتن قدمهای اساسی
بنگلادش اگر چه هنوز به طور کامل سيستم توزيع سهميه اي را حذف کرده، اما قدمهاي اساسي را براي هدفمندي يارانه هاي مواد غذايي برداشته است. به طوري که به دنبال تغييرات دولت در سال 91 دولت توزيع غلات بين نيروهاي مسلح و کارکنان دولت را ادامه داد، اما توزيع آن را در نواحي روستايي قطع كرد.
10- آلبانی؛ 75 درصد برای 4 دهک پایین
يافته ها نشان مي دهد در کشور آلباني نيز با فروپاشي دولت سوسياليستي يارانه هاي آرد و گندم حذف شده اند و کاهش درآمد از طريق افزايش حقوق بازنشستگي، کمکهاي اجتماعي و دستمزدهاي دولتي جبران شده است که 4 دهک پايين در آمدی حدود 75 درصد کمکهاي فوق را دريافت كردهاند.